Аптори: Ғалиб Барат Әрк
Аилә җәмийәтниң әң кичик һүҗәйриси, һәр бир аилиниң қандақ болиши, пүткүл җәмийәтниң қандақ болишиға тәсир көрситидиған муһим амилдур. Шундақ, Уйғур җәмийитиму нурғунлиған аилиләрдин түзүлгән бир җәмийәттур, мана әмдиликтә мушу җәмийәттики аилиниң роли, униң җәмийәткә көрситиватқан тәсири ойлишип көридиған муһим мәсилигә айланди. Болупму ислаһат ечиветиш сийаситиниң тәсиридә шунчилик йахши күнләр барлиққа кәлгән болсиму бир түркүм идийиси турақсиз, пурсәтпәрәс, мәсулийәтсиз, дийанәтсиз кишиләр җәмийәт тәртивини, хәлқимизниң есил әнәнилирини бузуп, начар қилмишлири арқилиқ хәлқимизгә, миллитимизгә толдурғусиз зийанларни елип кәлмәктә, җүмлидин уларниң қилмишидин шәкилләнгән киризис милләтниң келичигигила әмәс бүгүни үчүнму зор хәвпләрни кәлтүрмәктә, шуңа мунасивәтлик материйаллар вә учурлар арқилиқ, бу җәһәттики җүмлидин бизниң аилә һәққидики чүшәнчилиримизниң өзгириши, аилә әхлақиниң бузулиши, буниң аилигила әмәс пүткүл милләткә кәлтүридиған зийанлири һәққидә пакитлиқ мулаһизилиримни сунмақчимән.
Заманимиздики Уйғур әлламиси Абдушүкүр Муһәммәтимин әпәнди «аилә» намлиқ китабида аилигә тәби берип : «аилә ноқул мәнидики икки җинис қушулмисиниң қануний шәкли болуп қалмай, у йәнә, инсан әвладлириниң тәвәллудгаһи; меһир–шәпқәт, әқил–идрак, әхлақ-адәт, билим-мәдәнийәтни йетиштүрүдиған тунҗи мәктипи; қошниларға, илим очақлириға, җәмийәткә, кишилик дунйасиға йүзлинидиған биринчи босуғуси; өмүр әҗирлириниң әң мупәссәл мозийи; көңүл җараһәтлириниң әң ишәнчлик шипаһханиси; кишини мәңгүлүк дунйаға узитидиған мусибәт өйи; әвладлар шәҗәрисиниң йилтизи вә шехи; милләтни қуйуп чиқидиған қелип; …. Аилә- һәммә киши, пүтүн җәмийәт, һәр саһә ғәмхорлуқ қилиши лазим болған миллий турмушниң ‹уруқи›. Аилидин аилиләр сестимиси-җәмийәт, инсанлар түркүми-милләт төрүлиду, өсүп йетилиду. Аилиләр маддий вә мәнивий, әқлий вә әхлақий шараити вә қийапитигә етибарсиз қараш җәмийәт вә милләт, инсанийәтниң реал вә кәлгүсигә етибарсиз қараш һесаплиниду» [1] дәп йазиду.
Алимниң аилә һәққидә бәргән йуқарқи тәбири бизниң бүгүнимиз һәққидә ойлинишимизға, тәпәккүр қилишимизға, җүмлидин һәр бир иш-һәрикитимизни мушу формула билән дәңсәп көрүшимизгә әрзийду вә үндәйду. Алимниң пикри бойичә алсақ, әр-айал (оғул-қиз) ниң қанунлуқ һалда той қилип пәрзәнтлик болиши әлвәттә қил сиғмайдиған һәқиқәт (никаһсиз пәрзәнтлик болидиған, аилиси туруп 3-бир кишидин пәрзәнтлик болидиған қисмән әһвалларниму тилға алмай болмайду), бирақ гәп бу аилиниң бәрпа болишида әмәс бәлки шу аилиниң кейинки тәқдири, аилиниң мустәһкәм болиши, икки тәрәп ата-аниси вә уруқ-туққанлириға тутқан позитсийиси, аилиниң меһир-муһәббәткә толуши, аилә әхлақи вә мәдәнийити, пәрзәнт тәрбийиси, аилиниң җәмийәткә вә милләткә тутқан позитсийиси қатарлиқ мәсилиләр интайин муһим орунда туриду. Мана биз бүгүнки күнгә нәзәр салидиған болсақ, өтмүштики әнәниви тойларниң әксичә әркин муһәббәт асасида аилиләр бәрпа болиду. Әлвәттә, «тоймисаң тойуңда тойарсән» дегәндәк бәзи мушәққәтләрдин халий болмиған һалда, икки йаш бир йастуққа баш қойуп «беши баш, айиғи таш» һалда һайатниң түрлүк түмән синақлириға йүзлиниду. Бу синақларда аилиләрниң мустәһкәм қорғини қанчилик мустәһкәмлиниду вә қанчә заман бәрдашлиқ берәләйду? Буниңға санлиқ мәлуматлар арқилиқ җавап һазирлийалаймиз.
1. Биз алди билән мундин йүз йиллар бурунқи дәврни әкис әттүрүп беридиған, 20-әсирниң башлирида әнгилийиниң қәшқәрдә турушлуқ консулиниң ханими катарин макартний (1898-йили 21 йешидин башлап қәшқәр чинибағда 17 йил турмуш кәчүргән) ниң 1931-йили нәшир қилинған китаби «қәшқәрни әсләймән» дики муну байанлирини көрүп бақайли: «қәшқәрдә той бешида туруп никаһ уқуған молла вақитни теҗәш үчүн, никаһ уқуған чағдила аҗришиш хетиниму тәййарлап қуйидикән. Чүнки бундақ ишлар қачанла болмисун йүз берип туридикән. Бир әр бирәр гуваһчиниң алдида хотуниға үч қетим ‹талақ› десә, әр-хутун аҗрашқан болидикән. Шуңа бундақ әһвалда никаһлиниш һичқанчә чоң иш һесабланмайдикән. Нурғун әрләр биринчи қетимлиқ сәпиридә, мәлум җайда бирәр қиз билән той қилидикәндә, көпүнчә бир икки күн, бәзидә нәччә һәптә, нәччә ай өткәндә кетип қалидикән, кетиштин бурун аҗришидикән… қәшқәрдә қизлар 12 йешидила той қилидиған, көп балилиқ йаки көп нәврилик болидиған болғачқа, асан қерип, 25 йашлардила қери чирай болуп кетидикән»[2]. Мана бу байанлардин биз мундин 100 нәччә йиллар бурунму уйғурларниң никаһқа ойунға охшаш муамилә қилғанлиқини көрәләймиз.
2. Қазақ алими чуқан вәлиханоп (1835-1865) 1858-йилидин 1859-йилиғичә қәшқәрдә болған күнлиридә көргәнлири асасида йазған «алтә шәһәр хатирилири» дигән китабида, «алтә шәһәрдә айаллар әрлири билән бәзмиләргә бариду. Бу йәрдә көп хотунлуқ болуш аз учрайду. Чүнки, айаллар халиған чағда әрләрни ташлап өйдин чиқип кетәлмәйду. Әгәр айали аҗрашмақчи болса, өйдин бирнәрсә көтүрүп маңалмайду. Әгәр әр аҗрашмақчи болса, айалиниң җан беқиши үчүн төләм бериши тәләп қилиниду. Алтә шәһәрдә мусулмандарчилиққа йат кәң йейилған бир аҗайип адәт бар, у болсиму, башқа йурттин келип тохтап қалғанларни вақитлиқ өйләп қойидиған адәттур. Вақитлиқ никаһқа қәтий йол қоймайдиған һәнәфийә мәзһипиниң йолини тутидиған сүннийләр туруқлуқ, қәшқәрликниң бу хил адәткә йол қойуши бәкму һәйран қаларлиқ иштур. Еһтимал бу бутпәрәслик заманидин қалған адәт болиши мүмкин. Вақитлиқ никаһлиниш адити муһаҗирлар көпрәк җайлашқан алтә шәһәр тәвәсидила әвҗ алған, кучарниң күн чиқиш тәрипигә өтүп кәтсәк бундақ адәт йоқ. Чүнки у йақларға башқа йуртлуқлар анчә бармайду. Әр болғучи хотунға тойлуқ үчүн бир қур кийим елип никаһ уқутсила иш пүтиду. Хотән тәрәпләрдә бизниң күмүш пул һесавимизда бир йерим күмүш хәҗлисила хотун алғили болиду. Йәкәндә техи мәхсус хотун базири болуп әргә тегидиған хотунларни базардинла тепивалғили болиду. Әмма ақсу, турпанларда той қилмақ тәсрәк. Алтә шәһәрдә айалларға никаһ әркинлики берилгәндәк қилғини билән, бу ишниң йаман тәрипи шуки, кишиләр аилини қәдирлимәйдиған, никаһни ойун тамаша қатарида көридиған әһваллар наһайити еғир…. Кейин кишиләр пәйғәмбәрниң сүннәтлиридин чәтнәп кәткәчкә, җәмийәттә йәнила мөртәдлик вә зинахорлуқ йамрап кәтти. Мусулманларниң арисида һазир һарақниң орнини нәшә игилиди. Алтә шәһәрдә нәшә чекидиғанлар бәңгә дейилиду. Бәңгиләрниң сани көп болуп җәмийәткә һечқандақ пайдиси йоқ бир тәбиқә…. Алтә шәһәрниң булуң пучқақлирида паһишханилар бар. Айаллар шу йәрләрдә паһишиликкә селиниду. Қәшқәрдә паһишә айалларниң көпүйүп кетишидә һәр хил сәвәбләр болсиму, лекин намратлиқ вә муһтаҗлиқни әң муһим сәвәб дейишкә болиду…»[3] дәп йазғанлири катарин макартнийниң йазғанлириниң бәрһәқлигигә гуваһ болупла қалмастин, йәнә бу хил адәтниң техиму бурунла бар икәнлигини көрситип бериду.
3. Росийилик атақлиқ татар алими нушриван йаошев «уйғурлар йуртиға зийарәт» намлиқ әсиридә 1915-йили әтрапида йуртимизда көргән аңлиғанлириға асасән мундақ дәп йазиду: «сәбий қизларни сәккиз-тоққуз йешидила әргә бериду. 12-13 Йашқичә йатлиқ қилинмиған қизлар әйиблик санилиду. Қиз бир әрдә бир айдин артуқ туралмайду. Бир әр, һали йәтсә йилиға 40-50 қизға өйлиниду. Шу сәвәблик әрсиз қалған хотунлар бәк көп учрайду. Балилиқ айаллар йаш болсиму, әр чиқмайду. Бәк көп қизлар мусапирлардин һамилдар болуп қалиду. Улар күнигә үч-төт тийинға мойкиларда йуң йуйуп ишләп балилирини өзлири тәрбийиләйду…. Хотун қизлар безәккә амрақ болғандәк, әрлириму шундақ позур кийингән йорғилап йүргүчи қизларға вә йорға атларға амрақ келиду. Уларниң нәзиридә хотунни көпрәк елиш сүннәт вә биринчи дәриҗилик саваблиқ иш. Әшу хил етиқадниң сәмәрисдин болса керәк, бу йәрдә өмридә йүздин көпрәк қизға өйләнгән кишиләр көп учрайду. Хотун қизларни уруп соқуш, ағзидин қан кәлгүчә қийнаш иккинчи дәриҗидә туриду. Буларниң нәзәричә, барлиқ қут – саадәт вә барчә йитүклүк көпрәк хутун елип уларни қаттиқрақ қийнаштур…. Бизниң бу йәрдә хотун әрзан. Техи йеқиндила бир икки тәңгә чиқим қилип 14 йашлиқ бир қиз алған идим. Йенида икки күн йетип, үчинчи күни уни қойуветип, ахшам йәнә бирни алдим. Балиларниң аниси қерип қалди, у.. болмайду. Биз пәйзиватқа даим берип туримиз, һәр барғанда бирни алмай кәлмәймиз. Үч күн туримиздә талақ хетини бериветип кетимиз, наһайити үч-төт тәңгила чиқим болиду….» [4]
4. Германийилик атақлиқ архиолог алберт вон лекок «шинҗаңниң йәр асти мәдәнийәт байлиқлири» намлиқ китабида турпан қарахоҗида болған мундақ бир вәқәликни хатирилигән: «шу йәрдә бир мәзгил турғандин кейин, бир күни қази билән орни йуқири бир ахун бизни изләп кәлди. Ахун бизгә ‹силәр иккиңләр хутунсиз бундақ йашисаңлар болмайду, силәр той қилишиңлар зүрүр› деди. Биз ‹биз той қилип болған› десәк улар йәнә, ‹тоғра, лекин силәрниң хутунлириңлар нәччә миң чақирим йирақта, шуңа силәр бу йәрдә чуқум никаһлинишиңлар лазим. Бәгниң вә мениң қизимни силәргә йатлиқ қилишқа җабдуп қойдуқ› деди. Бу иш бизни наһайити қийин әһвалда қалдурди. Биз қандақ қилсақ уларниң көңлини ағритмай бу ишни рәт қилалаймиз? Биз аввал уларға рәһмәт ейттуқ, андин: ‹достлар, силәрму бу йәрдә чиң падишаһиниң синчилири-мәхпий пайлақчилири барлиқини билисиләр, һәр һәптидә бизниң һәр бир иш һәрикитимизни бейҗиңдики әлчигә мәлум қилип туриду, баш әлчи бу доклатларни берлиндики падишаһ веллийамға йәткүзүп туриду. Бизниң қанунимиздики бәлгилимә бойичә биз пәқәт бир қетимла той қилалаймиз, әгәр падишаһ бизниң бу йәрдә йәнә той қилғинимизни уқуп қалса, сиз пәрәз қилип беқиң, биз қандақ болимиз?› Дедуқ. Улар сақаллирини сипап ‹билмәймиз› дейишти. Улапла биз чүшәндүрүп мундақ дедуқ : әгәр биз қош никаһлиниш җинайитини өткүзсәк, ‹25 дәррә урулимиз›. Улар бизниң бу хил йавайиларчә қилмишимиздин қаттиқ һәйран болуп бизгә һесдашлиқ қилишип қайтти»[5].
5. Йапонийилик дубиәнҗешин «бу йәрлик қизлар наһайити балдур той қилидикән, әгәр 15 йашқичә йатлиқ болмиса йатлиқ болалмайдикән, адәттә 12 ~ 13 йашлардила 25 йашлар әтрапидики әрләрдин биригә йатлиқ болуп кетидикән… бирақ әрләр айалларни йиртиқ кәшни ташлиғандәк чөриветидикән, шунчикила йақмиса хотунини қоғлап чиқирип башқисини алидикән. Йапонийидә той қилғанда бурун той қилғанму дәп сорайду, бу йәрдә нәччә әргә тәгкән дәп сорайдикән. Бу йәрдикиләр ислам диниға етиқад қилғанлиқтин, бир әр көп хотунлуқ болалайдикән, бир әр бир қанчә хотун алалайдикән, бирақ мундақчә ейтқанда бу хотунлар айрим-айрим өйләрдә туриду, бу хотунлар пулға сетивелинған, шуңа қиз тоғулсила байлиқ дейишкә болиду. Аҗрашқанда, балиси әгәр оғул болса ери алиду, қиз болса хотуни елип кетиду…»[6].
6. Бундин башқа йәнә Уйғур алими нәзәр хоҗа абдусәмәт «алтә шәһәргә сәпәр» намлиқ әсиридә «паһишиләргә паһишиханиләр йоқ. Шуңлашқа паһишиләр туңган сарайлирида мустәқил йашайду. Йениға барсаң һаман назлинип, ашиқ-мәшуқ қошақлирини ейтиду. Буларни көрүп өз-өзүңдин хорлинисән. Хусусән маңа охшаш башқа йәрдә өскән бир кишигә, буларниң қилиқлири бәк ғурбәт вә йат тойулидикән. Буларниң омумән муамилилири чинлиқлар билән болғанлиқтин, һәммиси бәңги болуп, базарлардин қиз йоқулидикән. Шуңа бир аз йашрақлири чинлиқларға өйлиниду йаки омумий йәрләрдә қимар ойнап, өмүр өткүзиду. Бу тәрәпләрдә вақитлиқ никаһму хели тәрәққий қилғаникән. Бу ишларниң һәммиси йоқсизлиқниң сәмәрисидур ахир» [6] дәп йазиду.
Йуқарқи байанлардин наһайити ениқ көрүнүп туруптики, 18 -, 19-әсирләрдики уйғурларда мустәһкәм аилә, нәсәб қариши болмиған, шуңиму нурғунлиған бәхтсизликниң башланмиси әнә шу аилиләрдин башланған. Маарибчи йақут йунус ханим өз әслимидә мундақ дәп йазиду : «йуртимизда ‹талақ› дәйдиған бир хил әски адәт бар иди. Айалидин рәнҗигән, йоқилаң ишқа ишинип қалған, гуман қилип қалған бәзи әрләр йаки өктәм, көкәмә әрләр бирәр қетимлиқ уруш талаштин кейинла айалини ‹талақ› йаки ‹үч талақ› дегәндәк болмиғур сөз билән тиллайтти. Буниң билән айал әрниң әмридин чиқип кетәтти. Әмма, бундақ сөзни айал ағзидин чиқиралмайтти. Бундақ аилиләр көпүнчә бузулуп кетәтти. Бала-чақилири көп, ата-аниси бесим ишләткән, қилған ишлириға пушайман қилған, әрниң гумани йешилгән, айал бөһтандин ақланған әһвалда ‹талақ› ни йандурушқа тоғра келипму қалатти. ‹Талақ› ни йандурушта, әгәр әрниң ағзидин ‹үч талақ› дигән сөз чиқип кәткән болса, бундақ ‹талақ› йанмайтти; әгәр ‹талақ› дегән болса буни йандурғили болатти. Йандуруш усули икки хил болатти : бир хили-айал башқа әргә бир қетим никаһлиниши керәк. Йәнә бир хили, айал биравға вақитлиқ никаһлиниши вә уни әр өз көзи билән көрүши керәк иди. Бу хил рәсмийәтни асасән йуртниң имам хатиблири диний рәсмийәт билән иҗра қилатти…» [7]
Йуқарқилар 200 йиллар бурунқи уйғурларниң никаһ вә аилигә тутқан позитсийисини наһайити ениқ көрситип бериду. Булар әйни дәвр риаллиқиниң хатириси икәнлигини һечким инкар қилмайду, ундақта биз бүгүнки тәрәққий қилған, кишиләрниң аилигә болған қариши өзгәргән, аң сәвийиси ашқан, аилигә обектип қарайдиған, мәсулийәт туйғусиға игә болған, сотсийалистик идийә әхлақ тәрбийиси елип берилған замандики аилиләр қандақ болмақта? Бу суалларға җавап изләштә мону санлиқ мәлуматларни көрсәк артуқлуқ қилмас әлвәттә.
* 1994-Йили шинҗаңдики аз санлиқ милләтләр аһалилириниң турмуш сәвийисини тәкшүрүштин мәлум болишичә, аилиләрниң оттуричә җан сани 4.38 Болуп ишқа урунлашқан нопус 1.92 Адәмгә йәткән, һәр бир нопус 2.28 Адәмни бақидиған болған[8].
* 1983-Йили йил ахириғичә аптоном район бойичә 422 миң 484 җүп той қилишқа, 129 миң 17 җүп аҗришишқа илтимас қилған, сотниң һөкүми билән 29 миң 792 җүп аҗрашқан, йаришип қелишни илтимас қилғанлар 22 миң 636 җүп.
* 1984-Йили аптоном район бойичә той қилишқа тизимлатқанлар 155 миң 297 җүп, аҗришишқа тизимлатқанлар 44 миң 487 җүп, йаришивелишқа тизимлатқанлар 7367 җүп…[9].
* 1987-Йили аптоном районда никаһ әһвалини тәкшүрүштин мәлум болишичә, 15 йаш вә униңдин чоң йаштики нопус 233 миң 609 болуп буниң ичидә никаһланмиғанлар 28.46 Пирсәнтни, җүпти барлар 63.82 Пирсәнтни, җүпти йоқлар 4.84 Пирсәнтни, никаһтин аҗрашқанлар 2.88 Пирсәнтни игәллигән. Той қилғанлардин қанунда бәлгиләнгән йешиға йәтмәй турупла той қилғанлар шу йаштикиләрниң 7.01 Пирсәнтни игәллигән. Балдур той қилғанларниң ичидә аз санлиқ милләттин болғанлар 92 пирсәнтни игәллигән. Аз санлиқ милләтләр ичидә 15 йаш вә униңдин чоңлардин никаһланмиғанлар 25.50 Пирсәнтни, җүпти барлар 64.1 Пирсәнтни, җүпти қаза қилғанлар 6 пирсәнтни, никаһтин аҗрашқанлар 4.4 Пирсәнтни игәлләйду [10].
* 1989-Йили никаһланғанлар 169 миң 213 җүп, буниң ичидә йаришивалғанлар 4617 җүп, аҗришишқа тизимлатқанлар 35 миң 643 җүп. [11]
* 1991-Йили аптоном район бойичә 189 миң 684 җүп никаһлинишни илтимас қилған, 170 миң 999 җүпниң рәсмийити беҗирип берилгән (буниң ичидә йаришивалған 4994 җүп), 18 миң 685 җүп әр-айал той қилиш шәртигә уйғун болмиғанлиқтин той хети берилмигән. 57 Миң 987 җүп аҗришишни илтимас қилған болуп 40 миң 53 җүпниң аҗришиш рәсмийити беҗирип берилгән, 17 миң 934 җүп мурәссә арқилиқ әплишип қалған [12].
* 1992-Йили 181 миң 240 җүп әр айал той қилишқа тизимлитиш илтимаси қилған. 165 Миң 122 җүп кишиниң рәсмийити беҗирип берилгән болуп буниң ичидә йаришивалғанлар 4653 җүп, 16 миң 118 җүп әр айалниң той қилишқа шәрти тошмиғанлиқтин рәсмийәт беҗирип берилмигән. Бу йили 54 миң 215 җүп әр айал никаһтин аҗришишни илтимас қилған болуп 37 миң 194 җүп әр айалниң аҗришиш рәсмийити беҗирип берилгән [13].
* 1993-Йили аптоном район бойичә никаһлинишқа тизимлатқанлар 194 миң 900 җүп, буниң ичидә той қилиш рәсмийити беҗирилгәнләр 160 миң 709 җүп (йаришивалғанлар 4863 җүп), никаһтин аҗрашқанлар 29 миң 328 җүп [14].
* 1994-Йили аптоном район буйичә 202 миң 149 җүп әр айалниң никаһлиниш рәсмийити беҗирилгән, буниң ичидә той қилғанлар 166 миң 643 җүп (йарашивалғанлар 6854 җүп), никаһтин аҗрашқанлар 28 миң 652 җүп болған [15].
* 1997-Йили аптоном районимизда никаһқа тизимлатқанлар 201 миң 162 җүп болуп буниң ичидә 170 миң 674 җүпкә (буниң 4692 җүпи йаришивалғанлар) рәсмийәт беҗирип берилгән, 30 миң 488 җүп аҗришишқа тизимлатқан, истатиска қилинишичә сотниң һөкүми билән 28 миң 232 җүп аҗрашқан [16].
Бәзиләр бу санлиқ мәлумат шинҗаң Уйғур аптоном райониниң истатискиси, шинҗаң Уйғур аптоном районида 40 нәччә милләт бар, бу санлиқ мәлуматлар Уйғур миллитиниң әһвалини әкис әттүрүп берәлмәйду, дәп қариши турғанла гәп. Тоғра, шиҗаң Уйғур аптоном районида Уйғур вә хәнзуларни асас қилған һалда 40 нәччә милләт йашайду, шундақ икән, бу санлиқ мәлуматлар мақалиниң темисидики уйғурларниң аилә киризисини испатлап беришкә йетәрлик испат болаламду? Бәзиләр йәнә аҗрашқанлар йәнила аз санлиққу, уларниң ичидә йәнә аҗришип болуп йаришивалидиғанларму бар дейиши турғанла гәп. Әлвәттә, бир җәмийәттә, бир милләттә никаһлиниш вә никаһтин аҗришиш нормал иш, буни керизис дийишниң һеч бир асаси йоқ. Дәрһәқиқәт, никаһлиниш вә никаһтин аҗришиш һәр қандақ бир җәмийәттә вә милләттә болидиған нормал иҗтимаий һадисә, лекин униң нисбитиниң йуқури болиши, шәксизки бир җәмийәтниң тәңпуңлиқи вә иҗтимаий екилогйисиниң бузулғанлиқиниң ипадисидур, бу бузулған адәт екилогийиси вә мәдәнийәт екилогийиси шәксизки бир милләтниң шу дәврдики, кәлгүсидики иҗтимаий қурулмиси вә тәрәққийати, иқтисадий асаси, уйушушчанлиқиға наһайити зор әксий тәсир көрситиду. Әмдиликтә биз йәнә истатиска мәлуматлири арқилиқ никаһ мәсилисигә қайтайли :
Истатиска матирийаллиридин мәлум болишичә «мәмликәт бойичә никаһтин аҗрашқанларниң омумий нопуста игиләйдиған нисбити %0.59, Шинҗаң Уйғур аптоном райониниң 1982-йилидики нисбити %3.22, Бу мәмликәтниң оттуричә нисбитидин %2.63 Йуқири. Шинҗаң Уйғур аптоном районида никаһтин аҗрашқанларниң %41 ни 20-29 йашқичә болғанлар игәлләйду. Шинҗаң Уйғур аптоном районида йезидикиләрниң никаһтин аҗришиши шәһәрдикиләрдин бир һәссә йуқури. Шинҗаң Уйғур аптоном районида никаһтин аҗрашқанларниң нисбити җәнубий шинҗаңда %82.37, Шәрқий шинҗаңда %3.18, Шималий шинҗаңда %14.45 Болған» [17]. Ундақта нимишқа бундақ тәкшисиз болиду?
Нопус истатискисидин қариғанда 1982-йили җәнубий шинҗаң аһалисиниң %80.2 Ни уйғурлар, %16 ни хәнзулар игәллигән; шәрқий шинҗаңда аһалиниң %46.46 Ни уйғурлар, %44.27 Ни хәнзулар игәллигән; шималий шиҗаңда уйғурлар %11 ни, хәнзулар %85 ни, қазақлар %4 ни игәллигән, биз мушу истатискидин қарайдиған болсақ уйғурларниң нопуста игәлләйдиған нисбити йуқури болған җайларда аҗришиш нисбитиниң йуқури болғанлиқини наһайити ениқ көрүвалалаймиз [18].
* 1985– Йили пүтүн шинҗаң бойичә никаһтин аҗришиш нисбити өрләп %4.17 Кә йәткән болуп иқтисадниң ешиши, турмушниң йахшилинишқа йүзлиниши йеңи бир йүзлиниш йәни никаһтин аҗришиш нисбитиниң йуқурилаватқанлиқидин дерәк бәрди [19].
* 1985-Йили қәшқәрдики икки кәнт бир фабрикида никаһлиниш әһвалини тәкшүрүштин мәлум болишичә, завуттики әрләрниң никаһлиниш қетим сани 1.8 Қетим, айалларниң 1.4 Қетим болуп, уйғурларниң никаһлиниш қетим сани оттура һесаб билән 1.63 Қетим, хәнзуларниң 1.06 Қетим болған. Булар никаһтин аҗрашқанларниң көп қисминиң уйғурлар икәнлигини көрситип бериду.
* Уйғурларда балдур никаһлиниш бир қәдәр йуқури болуп 1990-йилидики нопус тәкшүрүштин мәлум болишичә, 15 ~ 17 йашқичә болғанларниң ичидә той қилип болған қизлар бу йаштики қизлар омумий саниниң %58.7 Ни игәллигән. 15 ~ 19 Йашқичә болған той қилип болған оғулларму бу йаштики оғуллар омумий саниниң %64.4 Ни игәллигән. 1990-Йилидики нопус тәкшүрүштин мәлум болишичә, уйғурларниң никаһтин аҗришиш нисбити %25.5 Болуп, мәмликәт бойичә оттуричә нисбәттин 89. 7 Һәссә йуқури икән. 1982-Йилидики нопус тәкшүрүштин мәлум болишичә никаһтин аҗрашқан уйғурларниң %82.37 Лик қисми җәнубий шинҗаңда икән [20].
* Җәмийәт тәкшүрүш доклатлиридин мәлум болишичә «қарақаш наһийисиниң шахаплиқ башқуруш районида, йеза хәлқ ишлири хадиминиң никаһ тизимлаш җәдвилидин байқилишичә, аҗришип бир айға йәтмигән вақит ичидә қайта никаһлиниш гуваһнамиси алғили барғанлар аҗрашқанларниң үчтин бирини игәллигән. Қарақаш наһийисиниң зава йезисида 1986-йили җәми 414 җүп никаһланған, 368 җүп аҗрашқан, әгәр зава йезисиниң шу йилдики омумий никаһланғанлар билән шу йили никаһтин аҗрашқанлар санини нисбәтләштүрсә, аҗришиш нисбити йуқури болуп %88.88 Ни игәлләйду. 1987-Йили аҗрашқанлар никаһланғанларниң йеримидин ешип кәткән.
* Йәкәнниң арал йезисида 1987-йили той қилған 205 җүпниң ичидә 155 җүпи аҗрашқан болуп аҗрашқанлар той қилғанларниң %75.61 Ни игәллигән. Мушу арал йезисидики савал кәнтидә өрнәк елип тәкшүрүлгән 35 аилә ичидә 2 қетимдин артуқ никаһланған әрләр 14 адәм, айаллар 11 адәм болуп өрнәк елип тәкшүрүлгәнләр (32 адәм) ниң %43.7 Вә %40.7 Ни игәллигән.
* Зава йезисида 18 йаштин йуқури кишиләр ичидә қайта никаһланғанлар никаһланғанлар омумий саниниң %74.8 Ни игәллигән, мундақчә ейтқанда той қилғанлар ичидә үчтин икки қисми қайта никаһланғанлар һесаблиниду.
* Арал йезисидики той қилған 205 нәпәр әр-айал ичидә 155 нәпири аҗрашқан, аҗрашқан қетим сани 292 қетимға йәткән, һәр бир адәм оттура һесап билән 1.88 Қетимдин аҗрашқан, әрләрниң ичидә әң көп аҗрашқини 8 қетим, айалларниң 5 қетим болған. Әгәр 1-қетим той қилған вә аҗрашқан, җөриси қаза қилғандин кейин қайта той қилғанларниң һәммисини һесаблайдиған болсақ, һәр бир адәм өмридә оттура һесаб билән 3.5 Қетимдин никаһланған болиду.
* Зава йезисидики 67 кишиниң никаһлиниш әһвалини тәкшүрүштин мәлум болишичә, 35 йашқичә 2 қетимдин артуқ никаһланған кишиләр никаһланғанлар омумий санниң %64.1 Ни игәллигән. 36 Йаштин 49 йашқичә болғанлар ичидә 2 қетимдин артуқ никаһланғанлар омумий санниң %85.5 Ни, 50 йаштин йуқурилар ичидә 2 қетимдин артуқ никаһланғанлар %81.5 Ни игәллигән. Буларниң ичидә никаһланған қетим сани әң көп болғини 33 йаштикиси 6 қетим, 68 йаштикиси 7 қетим никаһланған… зава йезисидики 50 йаштин ашқан айаллар оттура һесаб билән 6.74 Нәпәр пәрзәнтлик болған, әмма уларниң сақ чоң болуш нисбити %57.89 Болған…. 1990-Йилидики нопус тәкшүрүштин мәлум болишичә Уйғур айаллири 65. 4 Қетимдин йәңгигән…» [21].
* Шинҗаң унверстети билән йүннән унверстетидики тәтқиқатчиларниң қәшқәр кона шәһәр мусулманлар кәнтидә елип барған тәкшүрүштин мәлум болишичә «мусулманлар кәнтидә қайта никаһлиниш нисбити йуқури болуп %34.52 Кә йәткән, болупму кәнттики йашта чоңларниң ичидә өмридә 3~4 қетим той қилғанлар бар…» [22].
* 1990-Йилидики 4-қетимлиқ нопус тәкшүрүштин мәлум болишичә, шинҗаңдики Уйғур миллитиниң никаһтин аҗришиш нисбити %5.25 Болуп, буниң ичидә әрләр %5.23 Ни, айаллар %5.27 Ни игәллигән, уйғурларниң шинҗаң бойичә аҗришиш нисбити әң йуқури милләт икәнлиги ениқланған. 2000-Йилидики нопус тәкшүрүштин мәлум болишичә, уйғурларниң аҗришиш нисбити %4.2 Ни игәллигән. 2000-Йили уйғурларниң қайта никаһлиниш нисбити %18.95 Кә йетип йуқури чәк йаратқан [23].
Көрүвелишқа болидуки, Уйғур миллитиниң никаһтин аҗришиш нисбити һәммидин йуқури болуп қалмастин, аптоном районниң оттуричә нисбитидинму бир һәссә йуқири туриду, навада, биз бу нисбәттики уйғурларниң игәлләйдиған нисбитини ойлайдиған болсақ, оттуричә нисбәттин техиму йуқири болиду.
Бу санлиқ мәлуматлардин, шинҗаң Уйғур аптоном районидики никаһтин аҗришиш нисбитиниң йуқури болишини уйғурларниң кәлтүрүп чиқарғанлиқини көрүвелиш тәс әмәс. Шинҗаң унверстети нопус тәтқиқат орниниң тәкшүрүшигә асасланғанда, қәшқәр вә хотән вилайәтлиридә 1980-1990-йиллирида никаһланған вә никаһтин аҗрашқанларниң нисбити айрим айрим һалда %49.4 Вә %46 болған, йәни 100 адәмдин 49.4 Никаһланған вә 46 си никаһтин аҗрашқан. Йәкән наһийисидики уйғурларни тәкшүрүш доклатида көрситишичә, никаһтин аҗрашқанлар аһалиниң %75 тин ашқан. Шинҗаң иҗтимаий пәнләр акадимийисиниң 1987-йилидики тәкшүрүшичә, қарақаш наһийисиниң шахал кәнтидә 205 нәпәр той қилған әр-айал ичидә, никаһтин аҗрашқанлар 155 нәпәр болуп омуний нопусниң % 61. 75 Ни игәлләйду. Бу 155 никаһтин аҗрашқучиларниң аҗришиш қетими 292 қетим болуп һәр бир киши оттура һесаб билән 1.8 Қетимдин аҗрашқан [24].
Һазир уйғурларда кичик аилиләр шиддәт билән көпәйгән болуп бир кишилик, икки кишилик аилиләрниң нисбитиму мәмликәтниң оттуричә нисбитидин йуқури болған (биз бу йәрдә мундин 2000 йиллар бурун тарим вадисидики бостанлиқларда көп җайниң аилиләрдики оттуричә җан сани 9~7 әтрапида болғанлиқини тарих матирийаллиридин көрәләймиз, бу шәксизки нәччә әвлад кишиниң биргә йашиғанлиқини көрситип бериду), лекин һазирқи заманда немә үчүн әнә шундақ ушшақ аилиләр көпүйүп кетиду? Һазир Уйғур миллитидә 3~5 кишилик аилиләр %51 ни игәллигән. Ундақта биз тәрәққийат вә байашадлиқ никаһтин аҗришишниң асасиму дәп ойлап қалимиз, лекин буниң һеч бир асаси йоқ икәнлиги намайән болиду, чүнки охшаш тәбиий шараит, охшаш иҗтимаий муһитта йашаватқан қериндаш милләтләр билән селиштурсақ, уйғурларниң иқтисадий асасиниң төвән икәнлиги, лекин никаһтин аҗришиш нисбитиниң йуқирилиқини көрүвалалаймиз. Навада заманивилашқан, иқтисади тәрәққий қилған җәмийәттики милләт вә дөләтләр билән селиштуридиған болсақ, әһвалниң ундақ әмәслигини техиму ениқ көрәләймиз:
* 1994-Йили авистиралийидә һәр 10 миң адәм ичидә 7.2 Җүп киши никаһтин аҗрашқан
* 1995-Йили түркийидә һәр 10 миң адәм ичидә 5. 0 Җүп адәм никаһтин аҗрашқан,
* 1995-Йили амирикида һәр 10 миң киши ичидә никаһтин аҗрашқанлар 4. 4 Җүп.
Биз уйғурларниң йүз адәмниң ичидә %5.25 Адәмниң аҗрашқанлиқини ойлашсақ һәр 10 миң Уйғур ичидә 525 адәмниң, йәни 262.5 Җүпниң никаһтин аҗришидиғанлиқи билән селиштурма қилалаймиз.
* «Үрүмчи кәчлик гезити» 2006-йили 22-май санида елан қилинған мақалидин қариғанда, һәр қайси дөләтләрниң никаһтин аҗришиш нисбити йеқинқи йиллардин буйан тез ашқан. Дунйада никаһтин аҗришишта америка биринчи орунда, әнгилийә 2-орунда, корийә 3-орунда туридикән. 2002-Йили корийәниң никаһтин аҗришиш нисбити тарихта әң йуқури болған болуп, һәр 10 миң җүп әр айалниң 28 җүпи никаһтин аҗрашқан. Һиндистан 2004-йили кәлгәндә аҗришиш нисбити 10 йил илгирикидин бир һәссә ашқан болуп %0.58 Болған.
Заманивилишиш җәһәттә йуқарқи үч дөләтниң биздин йуқири икәнлигидә шәк йоқ, маддий мәишәт, аң җәһәттин биздин йуқири икәнлигигә һеч киши гуман қилмайду. Ундақта мусулманларда никаһтин аҗришиш нисбити йуқуриму? Йақ, түркийиликләрниң %99 ти ислам диниға етиқад қилиду, навада башқа мәмликәтләрдики мусулман аһалиләрниң никаһтин аҗришиш нисбитини көрсәк, бу хил гуманниңму пут дәссәп туралмайдиғанлиқини билимиз, ундақта нимә үчүн уйғурларда бу хил никаһтин аҗришиш һадисиси көп йүз бериду? Бу мәсила һәммә киши ойлинип көрүшкә тегишлик муһим мәсилидур.
Уйғур аһалилиридә хироин қатарлиқ зәһәрлик чекимлик вә әйдизниң йамриши Уйғур аилилиридә йүз бериватқан керизисниң еғирлиқини, аиливий тәрбийиниң мәғлуб болғанлиқини, аилә мәдәнийитиниң йуқалғанлиқини көрситип беридиған бәлгә болуп қалди.
«Тәңритағ» тор бекитидин елинип «издиниш» тор бетидә елан қилинған бир уйғурчә учурдин мәлум болишичә, 2003-йили 1-айдин 9-айғичә үрүмчидә 303 нәпәр әйдиз вируси билән йеңидин йуқумланғучи байқалған, шуниң билән бу сан 3165 кә йәткән, бу кесәл вирусини йуқтурувалғанларниң омумий 30 миңдин ашқан дейилгән.
* «Издиниш» тор бетиниң «өзимизгә нәзәр» сәһиписигә йезилған «йашлиримизни қутқузувалайли» дигән темидики учурда «үрүмчи лйудаван көмүр кени бир қисим уйғурлар топлишип олтурақлашқан җай, канда һазир 2000 ға йеқин ишчи ишләйду. Буниң ичидә 600 Уйғур балиси ақ тамака чекидикән (һөкүмәт тәрәп ениқлиғини дәп изаһат берилгән болсиму қанчилик асаси барлиғи намәлум)… нәшә чекидиғанларни демәйла қойай… бу 600 Уйғур балисиниң көпүнчиси аилә қурған йаки иккидин балиси бар…» дейилгән.
* Аптоном районимиздики әң мунәввәр гезит «шинҗаң иқтисад гезити» уйғурчә 2004-йиллиқ 8-ийул санидики «қорқунучлуқ сан: аптоном районимизда әйдиз веруси билән йуқумланған тәхминән 60 миңдин ашти» намлиқ хәвәрдә «%70 наһийә шәһәрдә әйдиз вероси билән йуқумланғанлар байқалди, йуқтурувелиш сәвәби ениқ болмиғанларниң сани давамлиқ көпәймәктә. Бу йил аптоном районимиз қан елиш вә қан беришкә болған башқурушни һәмдә дохтурханиларниң дезинфексийә ишлирини күчәйтип, әйдиз кесилиниң дохтурханилардин тарқилишини тосиди. 4-Ийул аптоном районлуқ әйдиз кесилиниң алдини елиш вә уни давалаш йиғинидин игилинишичә, 2004-йили майниң ахириғичә аптоном район бойичә доклат қилинған йуқумланғучи 8773 кә йетип, мәмликәт бойичә %13 ни игәлләп, йүннән, хенән, гуаңшиниң кәйнидә йәни 4-орунда турған. Буниң ичидә әйдиз кесилигә гериптар болғанлар 202 адәм, өлгәнләр 67 адәм, һазир аптоном район бойичә %77 наһийә шәһәр әйдиз веруси билән йуқумланғанларни доклат қилған, йуқумлиниш даириси давамлиқ кеңәймәктә икән. Мөлчәрлинишичә, аптоном районимизда әмилий йуқумланғанлар 60 миңдин ашидикән. Йиғинда аптоном районниң муавин рәиси күрәш мәхсут мундақ деди : тоққуз йил ичидә үрүмчи вә или доклат қилған йуқумланғучиларниң сани аптоном район бойичә доклат қилинғучилар омуми саниниң %84.5 Ни игилиди. Йеқинқи икки йилдин буйан ақсу вә қәшқәр вилайитидә йуқумлиниш сүрити бир қәдәр тез болди. Униң үстигә йеқинқи йиллардин буйан аптоном районимизда әйдиз кесилиниң җинсий мунасивәт арқилиқ йуқуш вә сәвәби ениқ болмиған йуқуш нисбити давамлиқ ашти.
* Күрәш мәхсут мундақ диди : һазир көп сандики дәсләпки йуқумланғучиларниң кесили арқа-арқидин қозғилип, өлүп кетиватиду. Вәзийәт наһайити кәскин. Вирусқа тақабил туридиған дора билән тәминләш йоли бәрпа қилиш вә йуқумлинишқа қарши давалаш иқтидарини ашуруш аптоном районимизниң җиддий вәзиписи болуп қалди. Шуниң билән бир вақитта әйдиз кесилиниң қан елиш, қан бериш, давалашта тазилиққа диққәт қилмаслиқ вә һөсүн түзәш қатарлиқ һалқилардин йуқушидин сақлиниш үчүн, аптоном район қан елиш, қан беришни башқурушни күчәйтиду. Давалаш органлири бир қетимлиқ шиприс, бир қетимлиқ суйуқлуқ бериш әсвабини ишлитишни омумлаштуруши, еғиз бошлуқи, окул, оператсийә бөлүмигә болған назарәт вә башқурушни күчәйтиш керәк.
* «Шинҗаң гезити» ниң 2004-йиллиқ 3-ийул санида елан қилинған «аптоном районимизда әйдиз вируси билән йуқумланғучилар үзлүксиз көпәймәктә» дигән хәвәрдә «1995-йили аптоном районимизда әйдиз вируси билән тунҗи йуқумланғучи байқалғандин буйан, әйдиз вирусиниң йуқиши тез болди, йәни әйдиз вируси билән йуқумланғучилар йилиға миң кишидин көпәйди….. йеқинқи икки йилдин буйан, әйдиз вируси билән йуқумланғучилар зәһәр чекидиған кишиләрдин адәттики кишиләргә қарап кеңәйди, әйдиз вируси билән йуқумланған һамилдар айаллар, бовақлар тез көпәймәктә» дейилгән.
* «Шинҗаң иқтисад гезити» 2004-йили 11-айниң 21-күни елан қилған хәвәрдә мундақ дийилиду : «11-айниң 19-күни аптоном районлуқ сәһийә назарити районимизниң әйдиз кесилигә аит әң йеңи хәвәрни елан қилди, бу йил 9-айниң 30-күнигичә районимиздики 15 вилайәт, областниң мәркизий шәһәрлири, 75 наһийә, шәһәр, райондин доклат қилинған әйдиз вируси билән йуқумланғучиниң омуми сани 9346, буниң ичидә әйдиз кесили болғанлар 212, өлгән әйдиз бимари 69. Әйдиз вируси билән йуқумланғучилар асаслиқи үрүмчи вә или областиға топлашқан… аптоном районимизда әйдиз вируси билән йуқумланғучилар ичидә әрләр айаллардин көп, әрләр %85.8 Ни, айаллар %14.2 Ни игәлләйду, йуқумланғучилар ичидә 20-40 йашқичә болған йашлар %89.5 Ни игәлләйду. Аптоном районимизда әйдиз кесилиниң тарқилиш алаһидилиги зәһәрлик чекимликни томуриға укул қилишта шиприсни ортақ ишлитиштин тарқалғини асасий салмақни игәлләйду, бу хил тарқилиш усулида йуқумланғанлар %88.6 Ни игәлләйду, униңдин кейинрәк туридиғини җинсий мунасивәт билән йуқуш болуп йуқумланғанларниң %3.6 Ни игәлләйду….» [«Шинҗаң иқтисад гезити» ниң 2004-йил 30-нойабир санидики хәвәрдә йезилишичә 9346 нәпәр әйдиз вируси билән йуқумланғучи ичидә 8018 нәпири әр, 1328 нәпири айал киши икән. 1999-Йили айаллар 288 нәпәр болған болса 2003-йили 9-айға кәлгәндә көпүйүп 977 гә йәткән. Әрләрниң саниниң бундақ көп болиши шәксизки җинсий мунасивәт арқилиқ йуқишниң, шу арқилиқ ата-анидин балиға һамилә вақтидила йуқушниң кәлгүсидә ашидиғанлиғидин дерәк бәрмәктә].
* «Шинҗаң гезити» ниң 2004- йили 11-айниң 25-күнидики хәнзучә санида «… бу йил 9-айниң ахириғичә, аптоном район бойичә әйдиз вируси билән йуқумланғанларниң омуми сани 9346 гә (әмили йуқумланғанлар буниңдин көп болиши еһтимал) йәткән болуп мәмликәт бойичә әйдиз вируси билән йуқумлиниш әң еғир өлкә, аптоном районларниң бири болған… йуқумланған әрләр 8018, айаллар 1328, йуқуш йоли ениқ болмиған йуқумланғучи %6.07 Ни, анидин балиға йуққини %15.0 Ни, башқа йол билән йуққини %58.1 Ни игәләйду. Аптоном район бойичә йуқумланғучилар әң көп болған үч вилайәт ичидә или областиға тәвә җайлардики йуқумланғучилар %43.57 Ни, үрүмчидики йуқумланғучилар %40.62 Ни, ақсу вилайитидики йуқумланғучилар %56.4 Ни игәлләйду. Лекин җинси алақә вә анидин балиға йуқуш арқилиқ йуқумланған әйдиз бимариниң нисбити ашмақта, йеқинқи 2 йилдин буйан, айалларниң йуқумлиниши көрүнәрлик ашқан….»
* «Шинҗаң иқтисад гезити» 2004-йили 25-нойабир санида елан қилинған хәвәрдә :«22-нойабир үрүмчи шәһәрлик йуқумлуқ кесәлликләрни тезгинләш мәркизи үрүмчи шәһриниң әң йеңи әйдиз кесили йуқум әһвалини елан қилди, үрүмчи шәһридә 1995-йили қан тәқдим қилғучиларниң ичидин әйдиз кесили вируси билән йуқумланған бир адәм байқалғандин тартип, бу йил ийунниң ахириғичә, мәлум қилинған әйдиз вируси билән йуқумланғучиларниң сани 3580 гә йәтти.
* Игилинишичә, үрүмчи шәһридики әйдиз кесили вируси билән йуқумланғучиларниң йиллиқ көпүйиши 400 әтрапида болуп, йуқумланғанғучиларниң ичидә әр-айалларниң нисбити 1: 09.5 Болған. Әйдиз кесили йәнила зәһәр чекиштә шиприсни ортақ ишлитиштин йуққан болуп, йуқумланғучилар омуми саниниң %92.07 Ни игәллигән.»
* «Тәңритағ тори» мухбириниң үрүмчи шәһәрлик әйдизниң алдини елиш ишханисидин игәллишичә, бу йил 9-айниң ахириғичә үрүмчи шәһридә әйдиз вируси билән әмәлий йуқумланғучиларниң сани 30 миңдин ашқан болуп, һәр 200 адәм ичидә 3 кишиниң вирус билән йуқумланған болиши мүмкин икән.
Елимиздә 2002-йилиниң ахири әйдиз вируси билән йуқумланғучиларниң сани бир милйондин ешип кәткән. Әйдиз кесилиниң әң асаслиқ тарқилиш йоллири муну үч хил болуп: биринчиси, зәһәрлик чекимлик чәккүчиләрниң зәһәрни укул қилиш давамида шиприсни ортақ ишлитиш арқилиқ йуқуш (елимиздә мушу хил усулда йуққанлар әйдиз билән йуқумланғучиларниң %76.51 Ни игәлләйду, бу хил усулда йуқумланғучилар шинҗаңда %97.37, Сичуәндә %92.27, Йүннәндә %83.22, Гуаңшида %78.97 Ни игәлләйду); зина вә җинсий мунасивәт билән йуқуш; қан селиш (қан йасалмилиридин) йуқуштин ибарәт.
Шинҗаңда 2001-йили 9-айға қәдәр әйдиз вируси билән йуқумланғучиларниң сани 2389 киши болуп 600 киши өлгән. Буниң ичидә үрүмчи шәһири %42, ғулҗа шәһири %45 ни игәллигән. Биз бу санлиқ мәлуматларни көргинимиздә, әр-хутунларниң өз-ара йуқтурғинидин сирт йәнә анидин балиға йуқидиған йуқушниң йушурун хәвипиниму әскә елишимиз керәк.
Бәзи учурларға қариғанда, «1996-йили мәмликәт бойичә паһишивазлиқ вә паһишилиқ билән қолға елинғанлар 4 милйон 200 миңға йәткән, әмәлийәттә паһишвазлиқ вә паһишилиқ қилидиғанлар қолға елинғанлар саниниң 10 һәссигә тоғра келиду» [25]. Һазирқи әмәлийәт әһвалниң 1996-йилидикидин көп еғир икәнлигини билдүрүду, чүнки әйни йиллардикидики әһваллар һазирқидин көп йахши иди, мана һазир камандиропкиға чиқсиңиз йатиқиңизда хатирҗәм ухлийалмайсиз, сиз мәйли қандақ вақитта келиң «мулазимәт лазимму? Қизлиримиз чирайлиқ, йеңидин кәлди» дигән телифунлар арамиңизни бузуду, навада «һәә» дәйдиған болсиңиз падидәк кирип таллишиңизни, баһа талишишиңизни күтиду. Хата кирип қалғанни баһанә қилип йатиғиңизға киридиған әһвалларму бар. Әрләр үчүнла мулазимәт қилмастин, айаллар үчүнму мулазимәт қилидиған кәспләр барлиққа кәлгән. Кәчликлири кочида шәрәтләш һәтта қичқириш омумлашқан. Намда сатрачхана, һөсүн түзәш орни дегән вивискини есип, әмәлийәттә паһишвазларға сорун һазирлап беридиған әһваллар омумлашқан. Бурун шәһәрләрни асас қилған болса, мана әмди йеза-базарларғичә кеңәймәктә, бу хил йаман сүпәтлик қилмишниң елип келидиған зийинини мөлчәрләш қийин. Һазир кишилиримизниң ичидә саламәтликкә сәл қараш хаһиши көп болғачқа, җинси амил вә башқа сәвәбләр билән йуқумланғанлардин хели көпи ениқланмиған болиши мүмкин, чүнки һазир чоң шәһәрләрдики «иш орнидин қалған» паһишиләр кичик наһийә, шәһәрләргә, йеза базарларға келип «иш орни тапти». «Баһа җәһәттики етибар бериш» арқисида бурунқи маашлиқлар баридиған бу йеңи «алтун үч бүрҗәк», «қизил чирақ кочилири» мана әмдиликтә ишсиз йашлар вә деһқан чарвичиларғичә һәтта өсмүрләргичә кәң қучақ ачти, шуңа әйдиз кесили билән йуқумланғанлар ичидә 20-40 йашқичә болғанларниң нисбити йуқири болди. Әйдиз кесилиниң йушурун мәзгили йуқтурушиниң әң йуқури мәзгили болуп, кәлгүсидә йуқумланғучиларниң тез сүрәттә ашидиғанлиғини көрсәтмәктә. Шинҗаң гезитиниң 2004-йил 30-нойабир санида йезилишичә бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң бир әмәлдари җоңгуда әйдиз вируси билән йуқумлиништа әр-айалларниң нисбитиниң йеқинлашқанлиқини, бу нисбәт әйдиз вирусиниң адәттики хәлққә қарап йамраватқанлиқини чүшәндүрүп беридиғанлиғини ейтқан. Мана булар хәвпниң һәр биримизгә йеқинлап кәлгәнлигини көситип бериду.
Биз әйдиз вируси билән йуқумланғучиларниң сани арқилиқ нимиләрни чүшүнимиз? Наһайити ениқки санлиқ мәлуматлар әйдиз вируси билән йуқумланғучиларниң асаслиқи хироин вастиси билән йуққанлиқини көрсәтти, иккинчидин зинаниң еғирлашқанлиқини һәм ешиватқанлиқини көрсәтмәктә. Бәзи учурларға асасланғанда, аптоном районимиздики әйдиз вируси билән йуқумланғучиларниң %80 ни уйғурлар тәшкил қилидикән, мана мушуларниң өзила Уйғур аилилиригә келиватқан хәвпниң наһайити еғирлиқини көрситип бериду. «Әйдиз кесилиниң тарқилишиниң җоңгу нопус тәрәққийатиға тәсири һәққидә дәстләпки издиниш» тә елан қилинған санлиқ санлиқ мәлуматтин қариғанда, 2002-йилиниң ахирида мәмликитимиздә әйдиз вируси билән йуқумланғучиларниң сани бир милйондин ашқан, қорамиға йәткәнләрниң ичидә һәр миң адәмниң бири дегәнликтур. Һазирқи мушу тәрәққийат сүритидә тарқалса 2010-йилиға барғанда 10 милйонға йетип, йүз адәмниң бири йуқумлиниду дегәнликтур. Әйдиз кесилиниң тарқилиши сәвәбидин келип чиқидиған йитимлар 2001-йили 76 миңға йәткән, 2005-йили 206 миңға йетидикән. Җоңгуда аз санлиқ милләтләр омумий аһалиниң %8 ни игәллисиму, ениқлап чиққан әйдиз бимарлири ичидә аз санлиқ милләттин болғанлири %36 ни игәлләйду, әйдиз вируси көп тарқалған районлар йүннән, шинҗаң вә гуаңшилар болуп йүннәндә йуқумланғучиларниң %80 ни аз санлиқ милләт, йуқумланғучиларниң %99 ни дәйзу миллити игәллигән. Шинҗаң Уйғур аптоном районида йуқумланғучилар мәмликәт буйичә йуқумланғучилар омуми саниниң %13 ни игәлләйду.
Бәзи ишәнчилик хәвәрләргә қариғанда, ш у а р да әйдиз билән йуқумланғанларниң %92 ти аз санлиқ милләт, буниң ичидә %88 ти уйғурлар икән. Наһайити ениқки хәтәр йеқинлап кәлмәктә. Әйдиз вә хироин нурғунлиған Уйғур аилилирини вә уларниң иқтисадини вәйран қилиш билән биргә, бир түркүм йитимларни (бир түркүм йитимларниң йууқумлинидиғанлиғида шүбһә йоқ) җәмийәткә йүк қилип ташлайду, бу йитимлар җәмийәт үчүн йүк болуп, тәрәққийат вә сағламлиққа тәсир көрситиду. Бу санлиқ мәлуматлар билән уйғурларниң мундин миң йиллар бурунқи әһвалини көрситип беридиған муну байанни көрүш арқилиқ қериндашлиримизни ойлинишқа дәвәт қилмақчимән.
«Ибни фәзлан сайаһәтнамиси» дә оғузлар һәққидә мундақ байанлар бар: «улар зина дигән мәсилини билмәйдикән. Бундақ гунаһ қилған бири мәлум болуп қалса, уни икки парчә қилип ташлайдикән. Йәни уни икки дәрәхниң шехини бир йәргә қилип туруп униңға бағлап, дәрәх шахлирини қуйуветидикән. Шахлар әсли һалитигә қайтиши билән һелиқи адәм иккигә бөлүнүп кетидикән…» [26].
Уйғурлар ислам диниға киргәндин буйан зина охшашла чәклинип кәлгән, зина қилғучи байқалса чалма кесәк қилип өлтүрүлгән. Кроран районидин тепилған вәсиқиләрдики хатириләр мундин 2000 йиллар бурунла зинани чәклигәнлигини көрситип бәрди. Қериндашлар ойлинайли, һәр қачан һәр заман аилимизни, пак җөрилиримизни, балилиримизни ойлайли, зинадин йирақ болайли, болмиса бизни күтидиғини әйдиз билән йуқумлинип шәрмәндиләрчә өлүш вә пүтүн аилини вәйран қилиштур. Һазир дунйада әйдиз кесилиниң үнүмлүк ваксинисини излимәктә, әмәлийәттә униң ваксиниси дунйаниң һәммә йеридә тепилиду, у болсиму есил әхлақий пәзиләт, навада һәммә киши омумий, иҗтимаий әхлаққа риайә қилса, зийанлиқ болған зәһәрлик чекинликтин халий болса, зинадин йирақ болса әйдиздин әнсирәш нә һаҗәт?
Биз йуқуридики ениқ санлиқ пакитлар билән Уйғур аилилириниң паҗиәгә гириптар болғанлиқини көрүп өттуқ, бу паҗиәләр тойдин башлиниду. Уйғур җәмийитидә әнәнивий аилә, никаһ қаришиниң болмаслиқи бу паҗиәниң башланмисидур. Йашларниң аилә қуруши вә аилилириниң вәйран болиши паҗиәләрниң раваҗлиниши болди. Хироин қатарлиқ зәһәрлик чекимликниң әвҗ елиши, даваси йоқ кесәл әйдизниң тарқилиши, балиларниң йитимлик йолиға ташлиниши, хутун-қизларниң муһтаҗлиқ вә башқа сәвәпләр билән иппитини сетиши, әрләрниң зина вә қимарға берилиши… буниң бивастә нәтиҗисидур. Ундақта бу паҗиәләр нимә сәвәбтин йүз бериду ?
Җәмийәт тәкшүрүштин мәлум болишичә, Уйғур миллити зәһәр содиси, шәһвәтпәрслик, зәһәр чекиш, терорлиқ зораванлиқ һәрикәтлири, хийанәтчилик, номусини сетиш, пара елиш, оғурлуқ, қима, алдамчилиқ, пара бериш [27] қатарлиқ қилмишлиридин әң нәпрәтлинидикән. Мушуларни рәткә турғузса зәһәр вә шәһвәтпәрәслик алдинқи үч орунни игәллигән, мана мушуниңдин қариғанда Уйғур җәмийитидә зәһәр вә зинаниң әң көп қилмиш икәнлигини көрситип бериду. Мана булар Уйғур җәмийитигә, аилилиригә зор тәсир көрсәткән амиллар һесаблиниду.
Уйғурларда никаһ йеңи заманға кәлгәндә пүтүнләй әркин муһәббәт басқучиға қәдәм қойди, әҗдадлиримиз нәччә миң йилдин буйан сеғинип кәлгән әркин муһәббәт кәң қучақ ачти, навада Уйғур хәлқи узун замандин бери йадлап ейтип келиватқан «ғериб-сәнәм», «таһир –зөһрә», «рабийә-сәидин» дастанлиридики персунажлар бүгүн болған болса мурад мәқсидигә йетип аилә қурған болар иди, әмма уларниң аилиси, аилә муһити вә мәдәнийити, пәрзәнтлири қандақ болар иди? Уларму аҗршишип кетәрмиди? Назугум вә учтурпандин чиққан йәттә қәһриман хотун бизниң һазирқи һалитимизни билсә нимиләрни дәр? Болупму һазирқи хутун қизларниң кичиккинә муһтаҗлиқ йаки шөһрәтпәрәслик түпәйлидин миллитини, диний етиқадини, әхлақини, шәрм һайани унтуп башқиларға баш әгкинини, иппитини сатқинини билсә қандақ болар иди? Улуғ Уйғур мутәппәккүри нәваи бир өмүр тоққузи тәл болсиму тәнһа йашиғини, улуғ Уйғур пәйласопи фарабиниңму тәнһалиқ илкидә тәтқиқат билән шуғулланғини, бизниң бүгүнки күндә «молламниң дигинини қил, қилғинини қилма», «моллам һәммини билиду, моллам қупуп көлгә сийиду» дигән мақаллардикидәк молламларға охшап қалған зийалилиримизни қандақ чүшүнәр?
Әмди мәсилиниң өзигә қайтсақ, уйғурларда аилә, мәвҗудийәт, әвлад қариши интайин кәмчил. Қизлиримизни ейтсақ әркин муһәббәтлишип йатлиқ болушқа рази болиду йу, той күни һөңрәп йиғлайду, бу бәлким бәхтсизликниң башлиниши болиши мүмкин. Ақ, пак қәлбигә симвул қилса немә дәй, пакиз, кирсиз Уйғур кийимлирини кийишниң орниға нәччә он адәм кийгән, иҗаригә берилидиған йавропаниң той кийимини кийип той қилиду, Уйғур кийимини кийсә никаһи уқулмай қалидиғандәк, тойи бузулуп кетидиғандәк, бәхтсиз болуп қалидиғандәк. 8-Әсирдә Уйғур урхун ханлиқиниң хақани таң сулалиси мәликиси тәйхе билән өткүзүлгән той мурасими «кона таңнамә- уйғурлар һәққидә қиссә»дә мундақ хатириләнгән : «қаған алди билән раваққа чиқип күн чиқиш тәрәпкә қарап олтуриду, равақниң алдиға кигиз өй тикилиду, мәликә шу өйдә туриду. Уйғурлар арисидики баш каһин мәликигә уйғурларниң өрп-адитини өгүтиду. Мәликә хәнзучә кейим кечәклирини селиветип уйғурчә йасиниду, андин бир йашанған йәңгиниң һәмраһлиқида равақниң алдиға берип күн петишқа қарап (қағанға қарап) тазим қилиду. Қаған олтуруп туруп уни күзүтиду» [ 28]. Биз өзимизни мундин 1000 нәччә йүз йил бурунқи Уйғур хақани билән селиштуруп көрәйли? Уйғур хақани өзи билән тәң орунда туридиған таң падишаһиниң қизини тойда уйғурчә йасандуруп никаһиға алған. Биздә икки Уйғур йаш той қилсиму, уйғурчә кийим кәймәстин бурунқи той қилғанлар кәйгән кона кийимләрни кийиду, бу нимә үчүн?
Нимә дегүлүк, йахшиси һәммә киши ойлинип көрүши лазим, мушу той мурасиминиң өзила бизниң аилигә, милләткә, өрп-адәткә, келичәккә тутқан позитсийимизниң наһайити ғувалиқини, җүмлидин мустәққил бир турмуш қаришиниң йоқлиқини намайән қилип бериду. Хош, той болуп аилә қурулди, бу аилә қандақ иҗтимаи муһитқа дуч келиду?
Йеңи дунйаға кәлгән бу аилидики йашлар дуч келидиған әң аввалқи мәсилә, йеңи вуҗудқа кәлгән аилә билән ата-ана, уруқ-туққанлар арисидики мунасивәт мәсилисидин ибарәт. Биз йуқарқи статискилардин, наһайити кичикла өйлүк учақлиқ болидиғанлиқидәк әмилийәтни көрүп өттуқ, уларниң аилә, турмуш, хизмәт вә башқа җәһәтләрдин тәҗрибисиз болғачқа наһайити тезла зиддийәт келип чиқиду, зиддийәт икки йаш арисидила болуп қалмастин, ата-ана вә қиз-йигитләрниң бир туғқанлири арисида йүз бериду, бу зиддийәт техиму өткүр болиду. Зиддийәтләр көпүнчә өткүрлишип аилиләрниң вәйран болишини кәлтүрүп чиқириду, мана бу һазирқи Уйғур җәмийитидә омумий вә өткүр зиддийәт һесаблиниду. Әмәлийәттә наһайити асан һәл болидиған зәрричә зиддийәтләрму чоңийип, аилиләрниң вәйран болишини кәлтүрүп чиқармақта. Буниң асасий сәвәблири өз-ара чүшүнишниң кәмчил болиши, өз ара сирдишишниң вә һөрмәтниң кәмчил болиши, чоңларниң пәрзәнтлириниң бәхт саадитидин көрә өзлириниң аталмиш ата-анилиқ орнини йуқири орунға қуйуши, пәрзәнтлиригә тәң баравәр муамилә қилмаслиқи кәлтүрүп чиқармақта. Келин-күйоғуллар болса ата-аниларниң ата-анилиқ орнини һөрмәт қилмаслиқи, кичиккинә сәһвәнлиригиму йол қоймаслиқи, келин-күйоғул бир туққанлири арисидики өз-ара бәхтийар турмуш көчүрүшигә тиләкдашлиқ билдүрүштин көрә, бәслишиш, көрәлмәслик, қәстән зиддийәт пәйда қилишлар, зәрричә сәһвәнликләрни қилдин қириқ йеришлар аилиләрниң вәйран болишини кәлтүрүп чиқармақта. Буларниң һәммиси әмәлийәттә бәднийәтликниң, нийити қарилиқниң бәлгисидур. Аилә, җәмәт, милләт қаришиниң кәмлигиниң ипадисидур. Өз туғқанлириниң, қериндашлириниң аилиси бузулса зийан тартидиғини ким? Йәнила өз туғқанлири, туғқанлириниң бигунаһ пәрзәнтлири әмәсму ? Навада шу туғқининиң аилиси бузулса бузғучиға немә пайда?
Уйғур аилилиридә мәсулийәт туйғуси йоқ. Аилигә нисбәтән әр вә айалниң йүксәк дәриҗидики мәсулийити болиши лазим, у өзи халап бу аилини бәрпа қилған икән, бу аилини қоғдаш, аилә әзалириға нисбәтән мәсул болуш мәсулийити вә мәҗбурийити бар. Уйғур аһалилириниң ичидә хироин қатарлиқ зәһәрлик чекимликниң әвҗ елиши, зинаниң көпүйүши, әйдиз билән йуқумланғучиларниң дунйавий йуқури нисбәткә йеқинлишиши, нәзәримиздики әйдиз билән йуқумланғанлар көп дәп қариливатқан амирикиға тәңлишиши йаки ешип чүшиши, һарақ вә тамакидин ибарәт чәкләнмигән зәһәргә ашиқи биқарар болишимиз, бизниң аилигә нисбәтән мәсулийәт туйғимизниң йоқ йаки интайин кәмчил икәнлигини испатлап турупту. Биз һарақ, тамака, зәһәрлик чекимлик, зина вә әйдиз билән еришкинимиз аилә иқтисадини, игилигини вәйран қилиш болди, мушу сәвәбтин наһайити көп аилиләр вәйран болуп, сәбий балилиримиз йитим вә игисиз қалди. Буниңдин артуқ сөз нә һаҗәт? Биз әнә шу балиларни бу дунйаға апиридә қилдуқ, лекин уларниң өсүп йетилишигә һайванларчилик мәсул болалмисақ, җүмлидин бу мәсилидә һайванларниму дорийалмаслиқимиз немә сәвәбтин? Һайванларға қарайдиған болсақ балилирини беқип йетилдүрүду вә йашаш йоллирини өгитиду, бизниң пәрзәнтлиримизни тәрбийиләшкә әһмийәт бәрмигинимиз һайванларчилик болсиму йашаш йолини өгәтмигәнлигимиз әмәсму? Һайванларниң ичидә зәһәрлик от-чөптин зәһәрлинип өлгәнлири миңдә бир йаки онмиңдә бир көрүлиду, әмәлийәттә улар йашаш давамида бурунқилардин қалған қандақ чөпни йисә зәһәрлик икәнлигини билгәнлигидур, биз болсақ аңсиз һайванларчилик… шәксизки биздә аилигә мәсул болуш идийиси йоқлиқиниң, аиливий тәрбийиниң болмиғининиң испатидур. Навада кишилиримиздә, әнә шундақ мәсулийәт туйғуси болғинида иди, әр-айаллар өз-ара мәсул болғинидин сирт йәнә пәрзәнтлириниң сағлам, бәхтийар өсүп йетилиши вә келичигигә көңүл бөлгән, мәсул болған болатти, шундақ болғанда хироин қатарлиқ зәһәрлик чекимликтин йирақ болған, һарақни аз истимал қилған, саламәтликкә зийанлиқ тамакидин қол үзгән, зинадин йирақ болған болатти. Әр вә айал өз ара мәсул болса пак аилә әхлақий бәрпа қилған, зинадин халий болған болатти, хироин қатарлиқ зәһәрлик чекимликләргә йеқин бармиған, қимар ойнап аилә иқтисадини вәйран қилишниң әксичә тиришип ишләп аилә игилигини раваҗландуруп аилисиниң параван, пәрзәндлириниң бәхтийар өсүп йетилиши үчүн асас йаратқан болатти. Қени достлар, йүрүгүңларни тиңшап беқиңлар, аилилиримизгә мәсул боливатамдуқ? Аилә алдидики мәҗбурийитимизни ада қиливатамдуқ? Ата-анимизға қандақ муамилидә боливатимиз? Уларға көйүндуқму? Пәрзәндлиримизниң кәлгүсигә асас салдуқму?
Уйғур җәмийитидә барлиқ паҗиә вә бәхтсизликләр аилидин башлиниду. Аиливий мәдәнийәтниң болмаслиқи, аиливий әхлақ-пәзиләтниң бузулиши, аилә әнәнси вә мусулийитиниң болмаслиқи бу паҗиәләрниң түпкий сәвәби вә башланмисидур. Аилигә мәсул болуш, гүзәл, бәхтийар аилә бәрпа қилиш, пәрзәндлириниң келичигә асас селиш, гүзәл аилә әхлақи, етқадиға мас аилә мәдәнийити тикләш, пәрзәнтлирини хәлқиниң есил әнәниси вә илғар пән мәдәнийәт билән қуралландурушниң өзи милләт, хәлқ, вәтән үчүн қушулған төһпидур. Биз вәтән вә хәлқни еғизда әмәс әмәлий иш һәркитимиз билән сөйәйли!
Пайдилиниш мәнбәлири:
[1] Абдушүкүр Муһәммәтимин «аилә» шинҗаң унверстети нәширийати 2002-йили уйғурчә нәшри 1-, 6-бәтләр
[2] Катарин макартний «қәшқәрни әсләймән» шинҗаң хәлқ нәширийати 2000-йили уйғурчә нәшри 141-бәт
[3] «Шиҗаң тәзкиричилики» 2001-йиллиқ 2- сан
[4] Нушриван йаушев «уйғурлар йуртиға зийарәт» «мирас» жорнили 2005-йиллиқ 2-сан
[5] Алберт вон лекок «шинҗаңниң йәр асти мәдәнийәт байлиқлири» җоңгу йашлар нәширийати 2002-йили хәнзучә нәшри 76-бәт, шинҗаң хәлқ нәширийати 1999-йили хәнзучә нәшри 65-бәт
[6] Нәзәр абдусәмәт оғли «алтә шәһәргә сәпәр» «шинҗаң тәзкиричилиги» уйғурчә 2000-йиллиқ 3-сан 48-бәт
[7] «Шинҗаң тарих матирийаллири» 33-топлам, шинҗаң хәлқ нәширийати 1992-йили уйғурчә нәшри 208-бәт
[8] «Шинҗаң йилнамиси 1995» шинҗаң хәлқ нәширийати 1995-йили уйғурчә нәшри 813-бәт
[9] «Шинҗаң йилнамиси 1985» шинҗаң хәлқ нәширийати 1985-йили уйғурчә нәшри 1453-бәт
[10] «Шинҗаң йилнамиси 1988» шинҗаң хәлқ нәширийати 1988-йили уйғурчә нәшри 1629-бәт
[11] «Шинҗаң йилнамиси 1990» шинҗаң хәлқ нәширийати 1990-йили уйғурчә нәшри 1529-бәт
[12] «Шинҗаң йилнамиси 1992» шинҗаң хәлқ нәширийати 1992-йили уйғурчә нәшри 1247-бәт
[13] «Шинҗаң йилнамиси 1993» шинҗаң хәлқ нәширийати 1994-йили уйғурчә нәшри 778-бәт
[14] «Шинҗаң йилнамиси 1994» шинҗаң хәлқ нәширийати 1995-йили хәнзучә нәшри 358-бәт
[15] «Шинҗаң йилнамиси 1995» шинҗаң хәлқ нәширийати 1995-йили уйғурчә нәшри 867-бәт
[16] «Шинҗаң йилнамиси 1998» шинҗаң хәлқ нәширийати 1998-йили хәнзучә нәшри 352-бәт
[17] [18] [19] [20] «Җоңгу нопуси. Шинҗаң томи» чавшиң рәқәмлик күтүпханисидә сақланған китаб
[21] Сав хоң «Уйғур миллитиниң турмуш шәкли» мәркизий милләтләр унверстети нәширийати 1999-йили хәнзучә нәшри 161-, 177-бәтләр
[22] Шийав йиң, бәхтийар турсунниң баш муһәррирлигиидә түзүлгән «Уйғур миллити» йүннән унверстети 2004-йили хәнзучә нәшри 59-бәт
[23] Әнвәр ниҗим «шинҗаңдики аз санлиқ милләтләрниң никаһ әһвали вә өзгириш йөнүлиши һәққидә анализ» «ғәрбий йурт нопуси» жорнили 2004-йиллиқ 1-сан
[24] Хуаң җироң, вән чиңйин «җәнубий шиқаң Уйғур айаллириниң тәрбийилиниши сәвәби вә сийасәт» «шиқаң унверстети илмий жорнили» 2006-йиллиқ хәнзучә 3-сан 83-бәт
[25] Рабийә ибраһим «әйдиз кесили һәққидә савадлар» шинҗаң хәлқ сәһийә нәширийати 2004-йили уйғурчә нәшри 18-бәт
[26] «Ибни фәзлан сайаһәтнамиси» шинҗаң хәлқ нәширийати 2001-йили уйғурчә нәшри 13-бәт
[27] Йав вей, ма йөйоң қаталиқлар «шиҗаңдики аз санлиқ милләт җәмийәт писхикиси вә миллий районларниң тәрәққийати үстидә тәтқиқат» шинҗаң хәлқ нәширийати 2005-йили хәнзучә нәшри 19-бәт
[28] Лин гән, гав зиху «қәдимки уйғурлар тарихи» шинҗаң хәлқ нәширийати 2000-йили уйғурчә нәшри 118-бәт
Әскәртиш: бу әсәр 2010-йилидин бурун йезилған әсәр болуп, уйғурчә мунбәрләр тақилип қилиштин бурун «уйғурлар тори» да архиплаштурулған. Бу әсәрдә муһаҗирәттики әвладлиримизниң оқуп пайдилинишиға әрзийдиған муһим мәзмунлар болғачқа «Уйғур мунбири» тәрипидин түзитилип қайта елан қилинди.
