Аптори: Алим Әһәт
Дунйада «өзини даңлиса биринчи әхмәқ, хотунини даңлиса иккинчи әхмәқ» икәнликини билимән, лекин, өзиниң ана тил-йезиқини даңлиса, қанчинчи әхмәқ болидиғанлиқини аңлап бақмаптимән. Шуңа, пикирим сәл тейиз болсиму, һайаҗан сәл ешип кәткән болсиму, биваситә тәһрирлимәй йазған болғачқа кәчүрүңлар, қени башлай әмисә.
Он нәччә йилниң алдида уйғурчә хәт нусхиси лайиһиләп, уйғурчә һәрпләрниң кодини бекитип (у чағларда техи бирәр орун бекитип бәрмигән болғачқа), киргүзгүч йасап, кейин имла тәкшүргүч вә луғәт йасап баққан болғачқа, Уйғур тилиға болған меһри-муһәббитим йилдин-йилға күчийип барди. Өзүмниң мушундақ тилда сөзлишидиғанлиқим вә ишлитидиғанлиқимдин чәксиз иптихарландим, аддий сәвәби мундақ:
(1) Компйутерда пирограмма йезиш билән шуғуллинидиғанларға мәлумки, компйутерда иккилик система қоллинилиду, шуңа, сақлиғучниң сиғимиму 2 гегабайт, 4 гегабайт, 8 гегабайт, 32 гегабайт дегәндәк айрилиду. Уйғур йезиқида 32 һәрп болуп, униң ичидә 8 созуқ тавуш бар. Булар дәл иккиниң дәриҗилиридур (2,4,8,16,32). ASCII кодида латинчә чоң-кичик һәрпләрни параллел рәтлик қилиш үчүн зорму-зор орунлаштурған ишлар бар иди, навада, уйғурчә һәрпләргә айрим районда код бекитилидиған болса, ASCII кодидинму рәтлик орунлишип, бир райониға шундақ чирайлиқ орунлаштуруп гүли-гүлигә келиду. (Мән әлкатип 1.0 Дә шундақ қилип, USCII коди дәпму атап баққан идим). Бундақ йезиқни йәнә тапаламсиз?
(2) Сөз қошумчилири җәһәттә: инглиз тили өгиниватқан чеғимдила I am from Kashgar дегән җүмлидики from (дин, тин) ни бәк тәстә қобул қилған, техи алдидики am дегәнничу? Әгәр бу җүмлини уйғурчә дейишкә тоғра кәлсә, «мән қәшқәрдин» (икки сөз билән) дәймиз, иш тамам. Техи үрүмчи хантәңри мәсчиди йенидики «җуңго банкиси» дегән сөзниң инглизчиси Bank of China болуп, «of» дегән немә у? Компйутерға инглизчә Windows ни қачилиғанда, My Computer дәп чиқатти. Уйғурчә «компйутерим» десәкла тамам. Биздә бундақ шәхс, келиш қошумчилири биваситә сөзниң арқисиға улинип келиду, бундақ алаһидиликкә игә тилдин йәнә қанчиси барлиқини билмисәмму, лекин, инглиз тилида бундақ алаһидилик йоқ. Уйғурчә җүмлидә нәччә сөзниң барлиқини санаш тоғра кәлсә, бәк тоғра тепишқа болиду. Әмма, инглизчидә ундақ әмәс. of, the, to, from,…. Дегәнләр санашқа тәсир қилиду. Дунйада буниңдәк башқа тил-йезиқни тапаламсиз?
(3) Миқдар сөз җәһәттә: хәнзу тилида бир данә үстәл, бир нәпәр адәм дегәндәк сөз-ибариләрдә зорму-зор миқдар сөз ишлитишкә мәҗбур болимиз, лекин, уйғурчида бундақ зорму-зор ишлитидиған иш йоқ. Пәқәт бир сапақ үзүм, бир халта сүт ,…дегәндәк җайларда ишлитилиду. Адәттики әһвалда миқдар сөзни зорлап ишләтмәймиз, бундақ қулайлиқлар йәнә қайси тилларда бар?
Бәлким, йуқиридики мәзмунларда өзәмниң Уйғур тилиға болған тейиз көз қаришим сәвәбидин сиңгән чоңқур меһри-муһәббәт болуши мумкин, лекин, өзиниң тилини махташ, сөйүш һәргизму хата әмәс. Шу сәвәбтин тилимизға башқичә қарайдиғанларға һәйран қалимән.
Йеқиндин буйан тилимизға болған һәр хил хирислар мәвҗүт болуп, бәзиләр «һәмзә» ни ташливетәйли десә, йәнә бәзиләр һәрп шәкиллиримиз ениқ әмәс дәп, йәнә бәзиләр елипбә тәртипимиз тоғра әмәс дейишмәктә. Йәнә бәзи нопузлуқлар мундақму дейишмәктә, «Алим Әһәт компйутерда уйғурчә һәрпләрниң тәкрарлиқини һесаблап көрүптикәнтуқ, бу җәдивәлдә, «ж» билән «ф» ниң тәкрарлиқи бәк төвән, шуңа, бу иккини һәрпни қисқартип, «ж» ни «җ» билән, «ф» ни «п» билән ипадиләйли, һәмзә билән җәмий үч һәрпни ташливетәйли» дегән қарашларниму оттурға қойуп бақти. Мән 2004-йили уйғурчә һәрпләрниң тәкрарлиқини һәргизму бу мәқсәт үчүн һесаблап чиқмиған идим, йәнә бәзиләр инглиз тилида 48 тавуш 26 һәрп бар икән, Уйғур тилини ислаһ қилип 32 һәрп 16 тавуш қилайли дигәнләрму бар икән. Буни аңлап көңлүм бәкла йерим болди.
Униңдин башқа йәнә өз ана тилини пишшиқ билмигән бәзи чала тәрҗиманларниң даим мундақ тәрҗимилирини аңлап туримиз.
(1) Йапунийәдә йәнә 7.1 Бал йәр тәврәш йүз бәрди.
(2) Дохтур униң йүрәк кесилигә нисбәтән давалаш елип барди.
(3) Йиғин роһини чоңқур қанат йайдурайли.
(4) Деһқанлар аз пул сәрп қилип йәр тәврәшкә қарши өй салди.
(5) Сизниң һөҗҗәт өчүрүшиңиз мувәппәқийәтлик болди.
(6) Ахирида, мән силәргә рәһмәт ейтидиғанлиқимни билдүримән.
Мениңчә,
(1) -Җүмлә: «йапунийәдә йәнә 7.1 Йәр тәврәш йүз бәрди» дики «йүз бәрди» дегән қандақ гәп? Уйғур тилида пеилларниң һәрхил дәриҗилири, шәхс,.. ни ипадиләйдиған қошумчилар интайин мол, бир пеилни 5040 хил түрләшкә болиду, шуңа, мениңчә мундақ дейиш керәк:
– Йапунийәдә йәнә 7.1 Бал йәр тәвриди (тоғра).
Қайси күни телевизордики хәвәрдә техи мундақ дәйду: «ичкирдә су апити йүз бәрди», това дәп қаптимән. «Ичкирдә кәлкүн кәлди» десә тамам. «Кәлкүн» дәп мәхсус бир аталғу турса, елан орнида дәп қойай, улар «уйғурсофт луғити» ни ишләткән болса, ундақ болмас иди бәлким (йазма арисиға елан қистуруш мода һазир).
(2)-Җүмлә: «дохтур униң йүрәк кесилигә нисбәтән давалаш елип барди» дики «нисбәтән давалаш елип барди» дегән қандақ гәп? Хәнзу тилидин қурму-қур тәрҗимә қилғанму? Компйутерда тәрҗимә қилғанмикин десәм, бундақ хәнзучә-уйғурчә тәрҗимә детал техи елан қилинмиди. Мениңчә мундақ дейиш керәк:
– Дохтур униң йүрәк кесилини давалиди (тоғра).
(3)-Җүмлә: «йиғин роһини чоңқур қанат йайдурайли» дики «чоңқур қанат» дегән қандақ гәп? Буниму хәнзу тилидин қурму-қур тәрҗимә қилғанму? «Навада, қанатни чоңқур йайдурсақ, йуқиридин-төвәнгә йейилип, йәргә чоңқур санҗилип кетиду», шуңа, мениңчә мундақ дейиш керәк:
– Йиғин роһини кәң қанат йайдурайли (тоғра).
(4)-Җүмлә: «деһқанлар аз пул сәрп қилип йәр тәврәшкә қарши өй салди» дики «пул сәрп қилип» дегән қандақ гәп? Һелиму худаға шүкри «йәр тәврәшкә қарши өй» дегән сөзни«йәр тәврәшкә чидамлиқ» дәп өзгәртти, әмма, алдидики «пул сәрп қилип» дегәнниң орниға, «пул хәҗләп» десә болмасмиди? Йаки буларниң ичидә хәҗлимигән әмма, кәнт башлиқлириға пара бәргән пулларму болғачқа, «хәҗләш» ниң орниға «пул сәрп қилип» дәмдуқ? Буни мән билмидим. Менңчә, мундақ дейиш керәк:
– Деһқанлар аз пул хәҗләп, йәр тәврәшкә чидамлиқ өй салди (тоғра)
(5)-Җүмлә: «сизниң һөҗҗәт өчүрүшиңиз мувәппәқийәтлик болди» дики «сизниң…болди» дегәнгә қариғанда, бу инглизчә йумшақ деталларни тәрҗимә қилғанда даим көрүлидиған хаталиқ. Мән йуқирида дәп өткәндәк, Уйғур тилимизниң инглиз тилидин нәччә һәссә йахши тәрәплири бар, мән йәнә буларни билогимда давамлиқ йезишим мумкин, бу җүмлини мундақ тәрҗимә қилишқиму болиду.
– Сизниң һөҗҗәт өчүрүшиңиз мувәппәқийәтлик болди.
– Һөҗҗәт өчүрүшиңиз мувәппәқийәтлик болди.
– Сизниң һөҗҗәт өчүрүшиңиз ғәлбилик болди.
– Һөҗҗәт өчүрүшиңиз ғәлбилик болди.
– Сиз һөҗҗәтни өчүрвәттиңиз.
– Һөҗҗәтни өчүрүвәттиңиз.
«Мувәппәқийәтлик» дегән сөзниң имласини мана мән дегән адәмму тоғра йазалмайду, шуңа, «ғәлбилик» дегәнни ишлитишни тәвсийә қилимән, бундақ болғанда чүшинишлик болиду вә үч боғум қисқирап, сөз мәниси өзгәрмәйду, йумшақ деталларниң көрүнмә йүзидиму җиқ орунни егәллимәйду. Лекин, «сиз һөҗҗәтни өчүрвәттиңиз» йаки «һөҗҗәтни өчүрүвәттиңиз» ниму ойлишип баққанниң зейини йоқ. «Ғәлбилик болди», «ғәлбилик һалда»,… дегәндәк ибариләрниң орниға өткән заман қошумчилирини улап қойсақ техиму йахши болиду.
(6)-Җүмлә: «ахирида, мән силәргә рәһмәт ейтидиғанлиқимни билдүримән» дики «рәһмәт ейтидиғанлиқимни билдүримән» дегән қандақ гәп? «Рәһмәт» десәкла тамам, мениңчә йуқиридики җүмлини мундақ дейиш керәк:
– Ахирида, мән силәргә рәһмәт ейтимән (тоғра).
Өз ана тили савади чала болған йеңи тәрҗиманлиримиз, хәнзу тили вә инглиз тилини бәк пишшиқ өгинип кәттиму йаки уларниң тил ипадиләш адитини Уйғур тилиға сиңдүрмәкчи болдиму, сөзму-сөз тәрҗимә қилғачқа, Уйғур тилиниң ипадиләш сеһрий күчини башқиларға һес қилдуралмайватиду. Бундақ ипадиләш хәнзу тили вә инглиз тилида бәк кам тепилиду, буни йазғансери, Уйғур тилиға болған меһри-муһәббәт қайтидин күчәйди, шуңа, «Уйғур тили» ға өзгәртиш киргүзәйли, бәзи нәрсиләрни ташливетәйли, заманға маслашмайду, компйутерға болмайду,… дегәндәк сөз-ибариләрни аңлап қалсам бәк биарам болимән. Шуңа, ундақ нәрсиләрни әмди билогимда болсиму аңлап қалмиғаймән.
Мениңчә, Уйғур тилини йахши тәтқиқ қилип, алаһидиликләрни қезип чиқип, йахши тәрәплирини көпрәк тәшвиқ қилиш керәк вә буни аввал өзимиздин башлишимиз керәк, әгәр ундақ қилалмисақ, «доппа мәдәнийити муһакимә йиғини дағдуғилиқ өткүзүлди» – дәп хәвәр берип, доппа кәймигәндәкла иш. Йәни техи шу йиғин түгәп 10 минуттин кейинки айрим шәхсләрни зийарәт қилғанда, нопузлуқларниң бирсиниңму бешида доппа йоқ (әлкүйидики зийарәтни көрүп беқиң). Лекин, доппа дегән мундақ йахши нәрсә дәп бир патман сөзләп бәрсәкму, өзимиз әмәл қилмисақ, зорму-зор өткүзгән байрамдәк, рәсимгә чүшүп, сайаһәт қилип, өпчә тамақ йәпла йенип келимиз, шуниң билән башқиларни һәм қайил қилалмаймиз һәмдә нурғун чиқим қилғанни аз дәп йәнә башқиларниң нурғун вақтини алимиз.
Тилимизға йахши варислиқ қилип, уни тоғра тәтқиқ қилайли, униңдин тоғра пайдилинайли!
