Aptori: Alim Ehet
Dunyada «özini danglisa birinchi exmeq, xotunini danglisa ikkinchi exmeq» ikenlikini bilimen, lékin, özining ana til-yéziqini danglisa, qanchinchi exmeq bolidighanliqini anglap baqmaptimen. Shunga, pikirim sel téyiz bolsimu, hayajan sel éship ketken bolsimu, biwasite tehrirlimey yazghan bolghachqa kechürünglar, qéni bashlay emise.
On nechche yilning aldida uyghurche xet nusxisi layihilep, uyghurche herplerning kodini békitip (u chaghlarda téxi birer orun békitip bermigen bolghachqa), kirgüzgüch yasap, kéyin imla tekshürgüch we lughet yasap baqqan bolghachqa, Uyghur tiligha bolghan méhri-muhebbitim yildin-yilgha küchiyip bardi. Özümning mushundaq tilda sözlishidighanliqim we ishlitidighanliqimdin cheksiz iptixarlandim, addiy sewebi mundaq:
(1) Kompyutérda pirogramma yézish bilen shughullinidighanlargha melumki, kompyutérda ikkilik sistéma qollinilidu, shunga, saqlighuchning sighimimu 2 gégabayt, 4 gégabayt, 8 gégabayt, 32 gégabayt dégendek ayrilidu. Uyghur yéziqida 32 herp bolup, uning ichide 8 sozuq tawush bar. Bular del ikkining derijiliridur (2,4,8,16,32). ASCII kodida latinche chong-kichik herplerni parallél retlik qilish üchün zormu-zor orunlashturghan ishlar bar idi, nawada, uyghurche herplerge ayrim rayonda kod békitilidighan bolsa, ASCII kodidinmu retlik orunliship, bir rayonigha shundaq chirayliq orunlashturup güli-gülige kélidu. (Men elkatip 1.0 De shundaq qilip, USCII kodi depmu atap baqqan idim). Bundaq yéziqni yene tapalamsiz?
(2) Söz qoshumchiliri jehette: ingliz tili öginiwatqan chéghimdila I am from Kashgar dégen jümlidiki from (din, tin) ni bek teste qobul qilghan, téxi aldidiki am dégennichu? Eger bu jümlini uyghurche déyishke toghra kelse, «men qeshqerdin» (ikki söz bilen) deymiz, ish tamam. Téxi ürümchi xantengri meschidi yénidiki «junggo bankisi» dégen sözning inglizchisi Bank of China bolup, «of» dégen néme u? Kompyutérgha inglizche Windows ni qachilighanda, My Computer dep chiqatti. Uyghurche «kompyutérim» désekla tamam. Bizde bundaq shexs, kélish qoshumchiliri biwasite sözning arqisigha ulinip kélidu, bundaq alahidilikke ige tildin yene qanchisi barliqini bilmisemmu, lékin, ingliz tilida bundaq alahidilik yoq. Uyghurche jümlide nechche sözning barliqini sanash toghra kelse, bek toghra tépishqa bolidu. Emma, inglizchide undaq emes. of, the, to, from,…. Dégenler sanashqa tesir qilidu. Dunyada buningdek bashqa til-yéziqni tapalamsiz?
(3) Miqdar söz jehette: xenzu tilida bir dane üstel, bir neper adem dégendek söz-ibarilerde zormu-zor miqdar söz ishlitishke mejbur bolimiz, lékin, uyghurchida bundaq zormu-zor ishlitidighan ish yoq. Peqet bir sapaq üzüm, bir xalta süt ,…dégendek jaylarda ishlitilidu. Adettiki ehwalda miqdar sözni zorlap ishletmeymiz, bundaq qulayliqlar yene qaysi tillarda bar?
Belkim, yuqiridiki mezmunlarda özemning Uyghur tiligha bolghan téyiz köz qarishim sewebidin singgen chongqur méhri-muhebbet bolushi mumkin, lékin, özining tilini maxtash, söyüsh hergizmu xata emes. Shu sewebtin tilimizgha bashqiche qaraydighanlargha heyran qalimen.
Yéqindin buyan tilimizgha bolghan her xil xirislar mewjüt bolup, beziler «hemze» ni tashliwéteyli dése, yene beziler herp shekillirimiz éniq emes dep, yene beziler élipbe tertipimiz toghra emes déyishmekte. Yene bezi nopuzluqlar mundaqmu déyishmekte, «Alim Ehet kompyutérda uyghurche herplerning tekrarliqini hésablap körüptikentuq, bu jediwelde, «zh» bilen «f» ning tekrarliqi bek töwen, shunga, bu ikkini herpni qisqartip, «zh» ni «j» bilen, «f» ni «p» bilen ipadileyli, hemze bilen jemiy üch herpni tashliwéteyli» dégen qarashlarnimu otturgha qoyup baqti. Men 2004-yili uyghurche herplerning tekrarliqini hergizmu bu meqset üchün hésablap chiqmighan idim, yene beziler ingliz tilida 48 tawush 26 herp bar iken, Uyghur tilini islah qilip 32 herp 16 tawush qilayli digenlermu bar iken. Buni anglap könglüm bekla yérim boldi.
Uningdin bashqa yene öz ana tilini pishshiq bilmigen bezi chala terjimanlarning daim mundaq terjimilirini anglap turimiz.
(1) Yapuniyede yene 7.1 Bal yer tewresh yüz berdi.
(2) Doxtur uning yürek késilige nisbeten dawalash élip bardi.
(3) Yighin rohini chongqur qanat yaydurayli.
(4) Déhqanlar az pul serp qilip yer tewreshke qarshi öy saldi.
(5) Sizning höjjet öchürüshingiz muweppeqiyetlik boldi.
(6) Axirida, men silerge rehmet éytidighanliqimni bildürimen.
Méningche,
(1) -Jümle: «yapuniyede yene 7.1 Yer tewresh yüz berdi» diki «yüz berdi» dégen qandaq gep? Uyghur tilida péillarning herxil derijiliri, shexs,.. ni ipadileydighan qoshumchilar intayin mol, bir péilni 5040 xil türleshke bolidu, shunga, méningche mundaq déyish kérek:
– Yapuniyede yene 7.1 Bal yer tewridi (toghra).
Qaysi küni téléwizordiki xewerde téxi mundaq deydu: «ichkirde su apiti yüz berdi», towa dep qaptimen. «Ichkirde kelkün keldi» dése tamam. «Kelkün» dep mexsus bir atalghu tursa, élan ornida dep qoyay, ular «uyghursoft lughiti» ni ishletken bolsa, undaq bolmas idi belkim (yazma arisigha élan qisturush moda hazir).
(2)-Jümle: «doxtur uning yürek késilige nisbeten dawalash élip bardi» diki «nisbeten dawalash élip bardi» dégen qandaq gep? Xenzu tilidin qurmu-qur terjime qilghanmu? Kompyutérda terjime qilghanmikin désem, bundaq xenzuche-uyghurche terjime détal téxi élan qilinmidi. Méningche mundaq déyish kérek:
– Doxtur uning yürek késilini dawalidi (toghra).
(3)-Jümle: «yighin rohini chongqur qanat yaydurayli» diki «chongqur qanat» dégen qandaq gep? Bunimu xenzu tilidin qurmu-qur terjime qilghanmu? «Nawada, qanatni chongqur yaydursaq, yuqiridin-töwenge yéyilip, yerge chongqur sanjilip kétidu», shunga, méningche mundaq déyish kérek:
– Yighin rohini keng qanat yaydurayli (toghra).
(4)-Jümle: «déhqanlar az pul serp qilip yer tewreshke qarshi öy saldi» diki «pul serp qilip» dégen qandaq gep? Hélimu xudagha shükri «yer tewreshke qarshi öy» dégen sözni«yer tewreshke chidamliq» dep özgertti, emma, aldidiki «pul serp qilip» dégenning ornigha, «pul xejlep» dése bolmasmidi? Yaki bularning ichide xejlimigen emma, kent bashliqlirigha para bergen pullarmu bolghachqa, «xejlesh» ning ornigha «pul serp qilip» demduq? Buni men bilmidim. Ménngche, mundaq déyish kérek:
– Déhqanlar az pul xejlep, yer tewreshke chidamliq öy saldi (toghra)
(5)-Jümle: «sizning höjjet öchürüshingiz muweppeqiyetlik boldi» diki «sizning…boldi» dégenge qarighanda, bu inglizche yumshaq détallarni terjime qilghanda daim körülidighan xataliq. Men yuqirida dep ötkendek, Uyghur tilimizning ingliz tilidin nechche hesse yaxshi terepliri bar, men yene bularni bilogimda dawamliq yézishim mumkin, bu jümlini mundaq terjime qilishqimu bolidu.
– Sizning höjjet öchürüshingiz muweppeqiyetlik boldi.
– Höjjet öchürüshingiz muweppeqiyetlik boldi.
– Sizning höjjet öchürüshingiz ghelbilik boldi.
– Höjjet öchürüshingiz ghelbilik boldi.
– Siz höjjetni öchürwettingiz.
– Höjjetni öchürüwettingiz.
«Muweppeqiyetlik» dégen sözning imlasini mana men dégen ademmu toghra yazalmaydu, shunga, «ghelbilik» dégenni ishlitishni tewsiye qilimen, bundaq bolghanda chüshinishlik bolidu we üch boghum qisqirap, söz menisi özgermeydu, yumshaq détallarning körünme yüzidimu jiq orunni égellimeydu. Lékin, «siz höjjetni öchürwettingiz» yaki «höjjetni öchürüwettingiz» nimu oyliship baqqanning zéyini yoq. «Ghelbilik boldi», «ghelbilik halda»,… dégendek ibarilerning ornigha ötken zaman qoshumchilirini ulap qoysaq téximu yaxshi bolidu.
(6)-Jümle: «axirida, men silerge rehmet éytidighanliqimni bildürimen» diki «rehmet éytidighanliqimni bildürimen» dégen qandaq gep? «Rehmet» désekla tamam, méningche yuqiridiki jümlini mundaq déyish kérek:
– Axirida, men silerge rehmet éytimen (toghra).
Öz ana tili sawadi chala bolghan yéngi terjimanlirimiz, xenzu tili we ingliz tilini bek pishshiq öginip kettimu yaki ularning til ipadilesh aditini Uyghur tiligha singdürmekchi boldimu, sözmu-söz terjime qilghachqa, Uyghur tilining ipadilesh séhriy küchini bashqilargha hés qilduralmaywatidu. Bundaq ipadilesh xenzu tili we ingliz tilida bek kam tépilidu, buni yazghanséri, Uyghur tiligha bolghan méhri-muhebbet qaytidin kücheydi, shunga, «Uyghur tili» gha özgertish kirgüzeyli, bezi nersilerni tashliwéteyli, zamangha maslashmaydu, kompyutérgha bolmaydu,… dégendek söz-ibarilerni anglap qalsam bek biaram bolimen. Shunga, undaq nersilerni emdi bilogimda bolsimu anglap qalmighaymen.
Méningche, Uyghur tilini yaxshi tetqiq qilip, alahidiliklerni qézip chiqip, yaxshi tereplirini köprek teshwiq qilish kérek we buni awwal özimizdin bashlishimiz kérek, eger undaq qilalmisaq, «doppa medeniyiti muhakime yighini daghdughiliq ötküzüldi» – dep xewer bérip, doppa keymigendekla ish. Yeni téxi shu yighin tügep 10 minuttin kéyinki ayrim shexslerni ziyaret qilghanda, nopuzluqlarning birsiningmu béshida doppa yoq (elküyidiki ziyaretni körüp béqing). Lékin, doppa dégen mundaq yaxshi nerse dep bir patman sözlep bersekmu, özimiz emel qilmisaq, zormu-zor ötküzgen bayramdek, resimge chüshüp, sayahet qilip, öpche tamaq yepla yénip kélimiz, shuning bilen bashqilarni hem qayil qilalmaymiz hemde nurghun chiqim qilghanni az dep yene bashqilarning nurghun waqtini alimiz.
Tilimizgha yaxshi warisliq qilip, uni toghra tetqiq qilayli, uningdin toghra paydilinayli!
