Aptori: Ghalib Barat Erk
«Uyghur» dégen bu nam dunyada nopusi sekkiz milyondin artuq türkiy til sistémisida sözlishidighan, qedimki medeniyetlik sherq xelqining nami. Hazir dunyada 30 nechche dölet alimliri Uyghur millitini tetqiq qilmaqta. «Uyghur» nami qandaq menige ige? Qachandin béri qollinilghan? Dégendek nurghun mesililer téxi qanaetlinerlik jawabqa érishkini yoq. Biz töwende bu heqtiki mulahizimizni otturigha qoyimiz.
«Uyghur» namining qachandin bashlap qollinilghanliqini ispatlaydighan neq yazma xatire yoq, shundaqtimu biz bezi menbelerge asasen mesilini yorutup bérishke tirishimiz. 11- Esirde yashighan ataqliq Uyghur alimi Mehmud Qeshqirining «türkiy tillar diwani» bizni deslepki yip uchi bilen temin étidu. U mundaq deydu: «Uyghur bir elning nami, uning besh shehiri bar, bu sheherlerni zulqerneyin türk xaqani bilen putum tüzgendin kéyin saldurghan, zulqerneyin Uyghur élige yéqinlashqanda türk xaqani uninggha qarshi töt ming adem ewetken. Ularning qalpaqlirining qanatliri lachin qanatlirigha oxshaydiken, oqni aldigha qandaq atsa keynigimu shundaq ustiliq bilen atidiken. Zulqerneyin bulargha heyran qaptu we inan xudxurand bular bashqilargha mohtaj bolmay öz ozuqini özi tépip yeydighanlar iken. Bularning qolidin ow qéchip qutulalmaydu. Qachan xalisa shu chaghda étip yéyeleydu» deptu.
Ataqliq alim Mehmud Qeshqiri xatiriligen bu riwayet bizge «Uyghur» namining miladiyedin töt esir burun barliqini, belki uningdinmu burun mewjutluqini ispatlap berdi. Meshhur istélachi iskender zulqerneyin miladiyedin töt esir burun dunyagha kélip dunyani titretken tarixi shexs. «Uyghur» namining peyda bolushini iskenderge baghlap riwayet qilish uyghurlarning tarix xatirilesh enenisining mehsuli bolup bu namning peyda bolghan yilini xatirilesh üchün, iskender zulqerneyindin ibaret meshhur istélachi yashighan dewrni xatirilep yil dewridin melumat qaldurghan. Uyghur namini iskenderge baghlashtiki meqset bu dunyawi istélachigha ait weqelerning yiraq jaylarghiche tarqilidighanliqi, uzaq zamanlarghiche tilgha élinidighanliqidin bolghan. Bu riwayet yene bizge xaqaniye ahalisining mongghuliye wadisidin köre ottura asiyada miladiyedin xéli zamanlar baldurla mewjutluqi chüshendürüp béridu. Kishiler éside riwayet süpitide menggü saqlinidighanliqidin ibaret. Riwayetning meqsetlirini dawam qilsaq «Uyghur» namini iskender zulqerneyin qoyghan bolushi natayin. Lékin dunya meshhur istélachi iskender zulqerneyin tilidin «bular bashqilargha mohtaj bolmay, öz ozuqini özi tépip yeydighanlar» ikenlikini qayilliq bilen dégüzüsh, emeliyette öz namidin pexirlinish hem xasiyitini namayan qilishtin ibaret, riwayette yene uyghurlarning türkler bilen oxshashliqi belki ularning jenggiwar bir qismining nami bolghanliqi, bu tengdashliqni Mehmud Qeshqirining özi hem uyghurlar heqqidiki bashqa bayanliri teripidinmu ispatlanghan. Bu riwayet yene bizge ejdadlirimizning miladiyedin ilgiriki 4- esirde yaki uningdinmu burun bir qismining sheher medeniyitige ötkenlikini körsitip berdi.
Uyghur xelqining tarixiy dastani «oghuzname» mu bizge 106- qurida mundaq melumat béridu: «men uyghurlarning qaghanimen». «Oghuzname» riwayet xaraktérini alghan tarixiy dastan bolup epsanimu ariliship kelgen. Eser texminen 13- esirlerde qelemge élinghan bolsimu weqelik nahayiti qedimki dewrge bérip taqilidu, bu tarixi dastanda Uyghur namining bérilishi mesilisi oghuzxan tilidin bayan qilinidu. Köpligen tetqiqatchilar oghuzxanni hon tengriquti batur dep qaraydu. Biz bu qarashni quwwetlisek oghuzxan miladiyedin ilgiriki 3- esirdiki tarixiy shexs bolup «Uyghur» sözi shuningdin burunla mewjut bolghan bolidu, sewebi oghuzxan qipchaq, qarluq, qangqa, qalach namlirini bergen bolsimu «Uyghur» namini oghuzxanning qoyghanliqini démigen, lékin «Uyghur» nami ular qudretlinip küchlük dölet qurghanda hemme qebile oruqlargha bayriqi astigha jemlengende andin zahir bolghan. Oghuzxanmu uyughanlarning, küch qudret tapqanlarning qaghani bolghan. Bu tarixiy dastandin «Uyghur» namining miladiyedin ilgiriki 3- esirdin burunla mewjutluqini mene jehettin «utquchi, küchlük, qudretlik» meniside ikenliki ayan bolidu hemde birer milletning emes siyasiy gewdining döletning nami bolghanliqini körsitip bergen.
Molla ismetulla binni molla nemetulla möjizi «tewarixi musqiyun» namliq esiride (1854 yili yézilghan) «yarkent, xoten ehli bu zamanghiche besh ming sekkiz yüz ellik yil» yashighanliqini yézish arqiliq ejdadlirimizning yeken, xotenlerde yashighili 5850 yil bolghanliqini yazidu. Undaq bolghanda ejdadimiz hazirghiche texminen alte ming yil bolghan bolidu.
Bezibir tarixchilar miladining harpisidiki weqelerde uchraydighan «呼结» naminimu Uyghur namining bashqiche teleppuz terjimisi dep qaraydu, chet el menbelirige murajiet qilip körsek miladiye ikkinchi esirde yashighan gérik alimi tolmiy «jughrapiye» namliq kitabining «séris éli» babida «okxordash, okxorday» namlirini xatiriligen, tetqiqatchilarning omumiy pikrige qarighanda sérsi éli xoten, qeshqerlerni merkez qilghan halda tarim oymanliqini körsitidiken. Yene bir qisim alimlarning pikrige qarighanda yuqiriqi ikki nam «Uyghur deryasi, uyghurlar» dégenni körsitidiken.
Teywende olturaqliship qalghan Uyghur alimi proféssor abdulla timen oghli ependi diyarimiz qoshna el bolghan hindistanning menbelirige asaslinip mundaq dégen: «hindistan tarixi matériyallirida miladiyedin ilgiriki türklerning tengritéghini merkez qilip dölet qurghan xanliq térritoriyisidiki ahalisi hazirqi shimaliy shinjangda tarqaq olturaqliship sheher turmushi kechürgen. Lékin türk namida uyghurlar bilen türklerni arilashturup atighan».
Teywenlik uyghurshunas alim lyoyitang «uyghurlar heqqide tetqiqat» namliq kitabida mundaq deydu: «türk we gherb alimlirining xatirilirige asaslanghanda tang sulalisidin ilgiri yéghiliq dewrining axirliridin bashlap uyghurlar bügünki shinjang rayonini yadro qilghan halda ghayet chong xanliq qurghan». Meyli qandaq bolmisun yuqiriqilargha asaslanghanda «Uyghur» namini miladiyedin xélila ilgiri peyda bolghan hemde hazirqi shinjangni merkez qilghan halda yashighan «uyushqan» bir insanlar topining we siyasiy nami süpitide xizmet qilghan.
Bir ömür uyghurlarni tetqiq qilghan gérmaniyilik ataqliq alim gubain xanim merhum Zordun Sabir ependige mundaq deydu: «uyghurlar ulugh qedimiy milletlerning birsi, ariyanlar hindistandin yawropagha köchüp kélishtin 500 yil burun Uyghur döliti bar idi. Ularning til yéziq medeniyiti bar idi».
Démek, tarixiy pakitlar bizge éniq körsitip turuptuki, uyghurlar nahayiti qedimiy millet bolup tarixta shinjangni merkez qilghanda keng ottura asiyada paaliyet élip barghan nahayiti jenggiwarliq bilen ottura asiya tarixida semerilik rollarni oynighan. «Uyghur» namigha kelsek bu namning qachan barliqqa kelgenliki heqqide biwasite éniq tarixiy pakit bolmisimu bu namni eng kéyin dégendimu miladiyedin ilgiriki 4- esirdin burun barliqqa kélip qollinishqa bashlighan dégen ilmiy perezni otturigha qoyush mumkin.
Uyghur nami ene shundaq miladiyedin ilgirila peyda bolup dunyadiki muhim el nami bolup qaldi, lékin miladining harpisida belkim miladining béshida bu nam eslidiki shan shöhritini yoqatqan, ilgiriki shöhritining eksiche tarixnamilerde körülüshi yoqning hésabida bolup qaldi, belkim intayin kichik siyasiy guruh yaki birer qebilining nami süpitide saqlinip qalghan bolsa kérek.
«Uyghur» nami miladining béshidin taki 6- esirgiche yeni türk hakimiyetliri otturigha chiqquche nahayiti az körüldi, shundaqla junggo menbeliride «袁纥» dégendek namlarda xatirilinip nahayiti az körülgen.
Miladiye 7- esirge kelgendila andin Uyghur nami qaytidin tarixiy, siyasiy sehnide özini namayan qilishqa bashlidi. Uyghurlar deslep türk hakimiyitidin musteqil turush üchün qarluq, basmil, sirtardush qebililiri bilen birliship türklerge qarshi küresh élip bardi. Gerche öz hakimiyitini turghuzushqa muweppeq bolghan bolsimu köp chaghlarda türklerning kontrolluqida bolup kelgen uyghurlar miladining 740- yilliri etrapida öz hakimiyitini qurup chiqishqa, türklerni öz hakimiyitige élishqa muweppeq bolidu. Bu hakimiyet sherqtiki eng küchlük döletlerning birige atlinidu, shungimu fransiyilik sherqshunas réni gossot «yaylaq impiriyisi» namliq kitabida, awistiriyilik makkriis «Uyghur impiriyisi» namliq kitabida bu hakimiyetni «Uyghur impiriyisi» dep atighan. Bundaq déyish asassiz emes idi, chünki junggoda eng uzaq höküm sürgen tang sulalisi ongluk soygun topilingidin kéyin uyghurlargha baj séliq töleshke mejbur bolghan idi. Bu yerdiki diqqetke sazawer yene bir nuqta uyghurlarning xenzu menbeliridiki «回纥» nami bolsa «回鹘» gha özgertildi. Sewebi miladiye 789- yili orxun Uyghur döliti tang sulalisige elchi ewetip shundaq yézishni telep qilghan. Bu ikki xil atalmining teleppuzi asasen oxshash bolup mene jehettin öz namining shöhritining muwapiq eks ettürülüshini közligen, tarixichilar «uyghurlarning shungqargha oxshash jesur we chéwer ikenlikini ipadilesh üchün <ئۇيغۇر> Dégen namning xenzuche ahang terjimisi <回纥> Dégen sözni <回鹘> Dégen sözge özgertishni telep qildi» dep qaraydu. Biz bulardin ejdadlirimizning öz namigha alahide étibar bilen qaraydighanliqini bileleymiz we u özgertish bilen yuqirida körgen iskender zulqerneyin bilen baghlanghan riwayetning melum menbedashliqi bar dep oylaymiz.
Miladiye 840- yiligha kelgende bu «Uyghur impiriyisi» türlük ichki nizalar, tebiiy apetler tüpeylidin ajizlashqanda tang sulalisining yardimi we özgertishi bilen qirghizlar hujum qilip bu hakimiyetni aghduruwetti. Térritoriye dairisidiki xelq üchke bolunup bir böliki shu zéminda qaldi (qirghizlarning hakimiyitige ötti). Bir böliki jenubqa seddichin ichige köchüp tang sulalisigha béqindi. Ularning nopusi 300 ming etrapida bolup uzaqqa qalmay oge tégin we armuzd tégin bashchiliqidiki bu bölek pütünley tügidi. Yene bir bölek texminen 200 nopus «gherbke» qarap kochti, ular gensu ölkisige kelgende yene ikkige bolunup, bir boliki gensu ölkisi dairiside qélip kéyinche mushu zéminni merkez qilip «genju Uyghur xanliqi» dégen hakimiyetni qurdi, yene bir boliki turpan qara sheher dairiside paaliyet élip bardi. Bu esli uyghurlar bu jayning tarixida rol oyniyalmidi (maliyewkin), beshbaliqini merkez qilghan «Uyghur éli» (bezibir menbelerde on Uyghur éli déyilgen) qurulghanda ahalisining bir qismigha aylanghan. Uyghurlarning qaytidin hakimiyet béshigha chiqip yipek yolidin ibaret bu xelqara soda medeniyet alaqe yolini kontrol qilghanliqi sherq bilen gherbning türlük alaqiliride wasitilik rol oynighanliqi tüpeyli bu nam qaytidin meshhur boldi, dunya bu namni qaytidin tonidi. «Uyghur éli» de medeniyet iqtisad güllinip eyni waqitta sherqte eng medeniyetlik xelqlerning biri bolghan. Shunga elchi wang yendi bu elning bayashat parawanliqini, birmu kembeghelning yoqluqini yazdi, shair mazuchang yashanghanlirida sawatsizlar yoqluqini yazidu. Miladiye 13- esirde mongghullar sherqtin ghayet zor qudret bilen kéngeymichilik bashlidi. 1209- Yili Uyghur élining idiquti parchuq arat tégin öz élini yérim mustemlikige aylandurup qoyghan qitanlarning nazaretchisini olturup mongghullargha béqindi. Mongghullar bash kötürüp chiqqan bu chaghlarda medeniyet jehettin nahayiti qalaq orunda idi. Shunga uyghurlar ulargha medeniyet oqutquchisi, hakimiyet yürgüzüshte yétekchi boldi. Gerche hakimiyetni mongghullar igiligen bolsimu hakimiyet yürgüzgüchiler uyghurlar boldi. Uyghurlarning nam shöhriti mongghullarning qedimi yetken yetmigen yerlerning hemmiside meshhur boldi. Dunyada bu namning shöhriti pelekke yetti.
Emdi biz mushu tarixiy dewrde Uyghur alimlirining néme dégenlikini körüp baqayli: Uyghur éli hakimiyiti bilen teng mewjut bolup turghan ikki xanliqtin biri xaqaniye (qaraxaniylar) sulalisining xan jemetidin bolghan Mehmud Qeshqirining «türkiy tillar diwani» diki bayanlirini köreleyli:
«Men türklerning eng sözmenliridin, pikirni roshen bayan qilalaydighanliridin. Türk, türkmen, oghuz, chigil, yaghma, qirghizlarning sözlirini, qapiyilirini éniqlap chiqip ulardin paydilandim, uyghurlarning tili sap türkche». Ataqliq alimimiz Mehmud Qeshqirining Uyghur ikenliki, qebrisining qeshqer opalda ikenlikini hazir dunya étirap qilidu, undaqta Mehmud Qeshqiri néme üchün özini «türk» deydu hemde uyghurlarning tilini sap türkche deydu? Bu emeliyette Mehmud Qeshqiri uyghurlar bilen türklerni bir xelq dep qarighanliqining muhim ispati emesmu? Meyli türk xanliqi dewride bolsun kéyinki chaghlarda bolsun, uyghurlar bilen türkler özlirini bir xelq dep atighan, Uyghur tili sap türkche bolidu. Ularning til, örüp adet, térritoriye, iqtisadiy birlik bar idi. Alim esiride xaqaniye dairiside yashighuchi ejdadlirimizni «xaqaniye türkliri» dep ataydu, eksiche Uyghur élidikilerni «uyghurlar», «tat Uyghur» dep ataydu. «Tat Uyghur» atash arqiliq ularni musulman türklerdin perqlendürüshni meqset qilidu. «Tat» atalmisini qollinish bir milletni étiqad jehettin perqlendürüshni meqset qilamdu qandaq?
Mehmud Qeshqirining zamandishi xaqaniyining siyasiy, medeniyet, jamaet erbabi Yüsüp Xas Hajipning «qutadghubilik» namliq esirige namelum aptorlar teripidin yézilghan muqeddimide mundaq déyilidu (19-20): «türkistan elliride bughraxan tilinche türk lughetinche bu kitabtin yaxshiraq hergiz kim erse tesif qilmadi» (pütün türkiy xelqler yashaydighan yerlerde bughraxan tilida türkiy soz bilen (héchkim) buningdin yaxshiraq kitabni yazghini yoq).
Qur ay ol bukitabqa qebul bolduqi,
Bu türkler tilinde ejeb körduki.
(Ya, bu kitapni qobul qilghuchi,
Bu türkche eserge ejeblengüchi).
Erebche, tejikche kitablar okush,
Bizing tilimizche bu yumghi uqush.
(Erebche, tajikche kitablar oqush,
Bizning tilimizde bu yalghuz shula).
Bu türkche qoshughlar tuzettim sanga,
Oqida unuma dua qil sanga.
(Bu türkche qoshaqlarni tuzdum sanga,
Oqurda untuma dua qil manga).
«Qutadghubilik» dastanigha yézilghan muqeddime qandaqla bolmisun miladiye 13-esirdin burun yézilghan. Muqeddimining xaqaniye xaqanlirigha medhiye oqushi hemde ularni «sherqning meligi, machinlar begi» dep medhiyilishi hemde ularni bilim söyüshte «dunyada birla ajunda yeg» déyishliri sözimizge delil bolidu. Eserde türk ibarisi étnik nam süpitide qollinilghan.
Emdi biz «Uyghur éli» térritoriyiside yashighan ataqliq alim singqu seli tutungning néme dep yazghanliqini körüp baqayli: «besh balighligh singqu seli tutung tawghach tilintin türk Uyghur tilinche ikileyu ewirmish» (beshbaliqliq singqu seli tutung xenzu tilidin türk Uyghur tiligha ikkinchilep terjime qilghan). Alim «altun yaruq» ni terjime qilghanda mundaq yazidu: «bish balighligh singqu seli tutung yangirdi türk tilinche ewirmish» (beshbaliqliq sangqu seli tutung qaytidin türk tiligha terjime qilighan). Alimning parchisi tépilghan yene bir terjime esiride: «on Uyghur elinte kinki boshoghutluq bis baliqligh singqu seli tutung tawghach tilintin ikileyu türk tilinche aqtarmish» (medhiyilengen on Uyghur élinde kéyin oqumushluq bolghan beshbaliqligh singqu seli tutung xenzu tilidin ikkinchilep türk tiligha terjime qilghan).
Singqu seli tutung 10- esirde yashighan alim, uninggha oxshashla 8-, 9- esirlerde yashighan dep perez qiliniwatqan Uyghur alimi pértanrakshtmu öz tilini «türk tili» dep atighan.
Ottura esirde höküm sürgen «xaqaniye» we «Uyghur éli» térritoriyiliride yashighan xelq öz tilini ortaq halda «türk tili», özlirini bolsa «türk» dep atighan. Özlirining siyasiy hakimiyetlirini «xaqaniye» we «Uyghur éli» (on Uyghur éli depmu atighan) dep atashqan. Mehmud Qeshqiri xaqaniyiliklerni «xaqaniye türkliri» dep atighandek, singqo seli tutung «türk Uyghur» dep atighan. Xuddi Mehmud Qeshqiri «Uyghur bir elning nami» déginidek «Uyghur» siyasiy nam idi, yene bir jehettin jughrapiyilik nam idi. Lékin xelqni Uyghur dep atimighan, ularning tili «Uyghur tili» bolsa Uyghur élidiki türklerning tili idi, ular mongghullargha xizmet qilghan chaghlarda musulmanlardin özlirini perqlendürüsh üchün dölet nami boyiche özlirini «Uyghur» dep atashqan. Melum menidin éytqanda bu jughrapiyilik uqumgha ige siyasiy namdur. Shungimu mirza heyder korgani «tarixiy reshidi» namliq kitabida aqsuning sherqidiki rayonlarni «uyghuristan» dep yazghan.
Bu ikki xanliq térritoriyisidiki ahale birdem türk, birdem Uyghur bolup qalidu? Undaqta Mehmud Qeshqiri, Yüsüp Xas Hajip, singqu seli tutung, pértanrakshtmu Uyghur türk yeni bashqa millet bolup qalmamdu? Bu mesilige yünnen uniwérsitétining tarixshunasliri «junggodiki milletlerning tarixi» namliq uch tomluq kitabida orxun yensey wadisida tashqa oyup qaldurulghan tarixiy abidilirimizge asaslinip «menggü tashta mundaq déyilgen: toqquz Uyghur, biz bilen bir millet, türkler bilen uyghurlar oxshash bir menbedin kélip chiqqan tarmaqtur, shunga menggü tashning bayqilishi bizge shübhisiz jawab berdi» dégen yekünni chiqarghan. W. Samurin tang dewridiki tarix kitablirigha asaslinip «Uyghur» dégen bu nam köp hallarda siyasiy atalghu süpitide qollinilghan, intayin az chaghlarda melum qebile yaki melum parche tupraqni körsetken, kéyinche bir xelq tilining namigha aylanghan, uni ishlitip qedimki türk tilining bir xilini perqlendürgen» dep yazidu.
Xenzularning ataqliq tarixchisi «hon tarixi», «türk tarixi» we «Uyghur tarixi» dek kitablarning hemde köpligen ilmiy maqalilerning aptori bolghan piroféssor lin gen «türk tarixi» namliq kitabida «Uyghur = türk» dégen qarashni otturigha qoyidu. Biz bu nuqtilarni chüshinishimizde Uyghur alimlirining birde özlirini türk dése birde Uyghur dep atashtiki muddiasini chüshineleymiz.
Miladiye 10- esirde islam dini xaqaniye sultani sutuq bughraxan teripidin qobul qilinip keng kölemlik ghazatlar arqisida tedrijiy islamiyet xaqaniyide omumlishidu. Lékin xaqaniye Uyghur élini islamlashturushqa ülgürmeyla yimirilidu. Aldi bilen qitanlarning andin mongghullarning istélasi bu ikki elni mustemlike we yérim mustemlikige aylanduridu. Emma shu istélachilar yene medeniyetlik ejdadlirimiz teripidin assimilyatsiye qilinidu. Uyghur élining köpchilik ahalini hésabqa almighanda mongghullar bilen ejdadlirimizning arisida din eng chong tosalghu bolup qalidu. Ene shundaq tarixi dewrde chinggizxan ewladi bolmish tughluq tömürxan miladiye 1348- yili textke chiqqandin kéyin mongghullarnila emes barliq musulman bolmighan türklerni hem mejburiy halda islam dinigha kirgüzdi. Shundin bashlap ana tupraq altun diyarimizda yashaydighan ejdadlirimiz arisidiki idéologiye perqimu tügidi. Elwette ottura asiyadiki xelqler arisidiki til shéwisi perqini hésabqa almighanda birlikke keldi. Shundin bashlap elishir nawayi «muhakime til lughettin» esiride we zohuriddin muhemmed baburning «baburname» namliq esiride bir nechche jayda «Uyghur» ibarisini tilgha alghinini hésabqa almighanda «türk» nami omumiy namgha aylinidu. Xelq özini «türk» yaki musulman dep atash bilen birge yurtning nami bilen xotenlik, qeshqerlik, lopluq, taranchi, dolanliq dégendek namlarda ataydu. Bu xil halet yaki mushu esirning aldinqi yérimining axirlirighiche dawamlishidu, mushu esirdiki alimlardin Abduqadir Damolla, hüseyinxan tejellilermu özlirini «türk» dep atighan. Xenzuche menbelerdimu 1884- yilidin ilgiri yurtimizmu musulmanlar yurti «回疆» dep yazghan hemde ejdadlirimizni tungganlardin perqlendürüsh üchün «缠头» dep atighan.
«Uyghur» dégen bu nam miladiye 1350- yillardin 1935- yillarghiche untulup uning ornigha «türk» dégen nam qollinilghan. Shuning bilen birge özlirini yurt nami bilen perqliq atighan, musulman dep atashmu bir xil millet nami tüsini alghan. Undaqta «Uyghur» dégen bu millet nami qandaqche qaytidin peyda bolup qaldi?
Bu mesilini aldi bilen xelqara weziyetke baghlap chüshinish mumkin. Miladiye 20- esirde dunya weziyitide ajayip özgirishler barliqqa keldi. Menching impériyisi aghdurulup jungxua mingo quruldi. Charusiye aghdurulup tunji sotsiyalistik impériye sabiq sowét ittipaqi quruldi. Sowét impériyesi barliqqa kélishi bilenla özini pütkül dunyadiki ézilgüchilerning bashlamchisi dep élan qildi hemde türlük amallar bilen gherbiy türkistanni hakimiyiti astigha aldi. Pütkül ottura asiyani menggü ishghaliyet astida tutup turush üchün guruhlargha bolup idare qilish zörür bolup qaldi. Bu xuddi «uyghurlar yéngidin barliqqa kelgen millet gewdisi bolup, u tesewwur ichidiki tarixiy enene we yéqinqi siyasiy éhtiyaj tüpeylidin berdashliqni biriktürüp bashqilar teripidin keship qilip chiqilghan» déyilgenge oxshash melum perqlerni asas qilip yéngi milletler yasap chiqildi. Netijide Uyghur we özbék barliqqa kélip türk nami ottura asiyadin siqip chiqirildi.
Undaqta «Uyghur» atalmisi qandaqche bu yéngi milletke nam qilip qobul qilindi? Qazaq akadémik a. T qaydaruw «1921- yili s. E. Malowning teshebbusi bilen tashkentte Uyghur ziyaliylirining qurultiyi échildi. Yighin qatnashchiliri ezeldin mewjut bolup kéliwatqan Uyghur dégen millet namini eslige keltürüshni hemde shinjangdiki barliq Uyghur xelqining ortaq nami qilishni birdek qollidi» deydu. Bu yighin 1921- yili 6- ayda échilghan bolup shu nuqtini ilmiy halda perez qilish mumkinki yighinda rus uyghurshunasi malow özining uyghurshunasliqtiki shöhritidin paydilinip «Uyghur» namini qaytidin otturigha chiqirip sherhlep, yighin ishtirakchilirini qayil qilghan. Chünki maluw akadémik radlowning shagirti bolup uniwérsitétta oquwatqan chéghidin bashlap türk tili tetqiqat guruppisigha qatnashqan. 1909- Yilidin 1911- yilighiche, 1913- yilidin 1915- yilighiche shinjang we gensuda uyghurlarning (sherqiy uyghurlarnimu öz ichige alidu) til we folklorini tekshürgen. 1916- Yili türk filologiyisi boyiche magistir bolghan. 1917- Yilidin kéyin qazan, pétirborg, tashkent qatarliq jaylardiki aliy mekteplerde türk til-edebiyatidin ders otken. 1939- Yili rusiye penler akadémiyisining muxbir akadémiki bolghan. U hayatida uyghurlargha ait nurghun kitab, maqaliler élan qilghan.
Uyghur nami ene shundaq otturigha chüshüp qanunlashqan. 1924- Yili sabiq sowét ittipaqida nopus tekshürüshtin bashlap bu nam körülüshke bashlighan. Undaqta bu nam qandaqche sabiq sowét ittipaqidin shinjanggha köchüp keldi? Bu nam békitilip qanunlashqandin kéyin metbuat, teshwiqat wasitiliride élan qilinish bilen birge ali ilimgahlarda qollinildi, mushu esirning bashliridin bashlap nurghunlighan ziyaliylirimiz ilim élish üchün sowétqa chiqip tedrijiy bu namni qobul qildi. Milletperwer, meripetperwer shairlirimiz memtili toxtihaji oghli tewpiqi we Abduxaliq Uyghurlar «Uyghur» namini sowét ittipaqidin qobul qilghan. Bu mesilige qarita shiwéytsariyilik dangliq diplomat, uyghurshunas doktor gunnar yarring mundaq deydu: «20- esirning 30- yillirining axirliri shinjangning jenubida ‹türk› namining ornigha ‹Uyghur› nami dessidi, bu atalghuning teshebbuschisi s. E malow idi» («qeshqerge qayta bérish» qa qarang), u esiride «Uyghur» namigha mushu esirning atalmisi süpitide muamile qilidu.
«Uyghur» atalghusi shinjangda zadi qachandin bashlap qanunliship qollinildi? Bu heqte xarward uniwérsitétini püttürgen turpan ékspéditsiyige qatnashqan jasyan lodés (1933- yili shinjanggha kelgen sowét diplomati apirasyw shinjang militarisi shinjang sheripige bergen teklip ichide tarim wadisidiki amillarni 20- yillardiki lénin asas qilghan sowét ottura asiya xelqining millet tewelikini til-tarix qurulmisigha asasen <ئۇيغۇر> Dep atash teklipini bergen bolushi mumkin» deydu. Shu chaghlarda qeshqerni merkez qilghan halda otturigha chiqqan «sherqiy türkistan islam jumhuriyiti» belkim sowét impériyisini chöchütüp qoyghan bolushi mumkin, chünki shu zamanning hiyle mikir shahi, esheddiy fashist shing shisey öz hakimiyitini mustehkemlesh üchün qizil fashist stalindin ibaret dunyawi shexske özini sadiq it qilip körsitip, bolshéwik bolghan idi. Sowét impériyisi nurghunlighan bolshiwiklarni ewetip uning hakimiyitini mustehkemleshke ghayet zor tohpilerni qoshti, 1934- yili jahangirlikke qarshi uyushma qurup bir mezgil otkendin kéyin «chentu» dégen namni «Uyghur» dep özgertish 2- nowetlik awam xelq qurultiyida qanunlashturulghan. Qurultayda Uyghur dégen namni xenzuche teleppuz terjimisi mesilisimu otturigha chüshüp «威武儿» dégendek layihelermu bar bolghan, buning menisi bolsa «aliyjanab, jasaretlik tengrining amraq perzenti» dégen menini bergen. Burhan Shehidi «shinjangning 50-yili» namliq esiride «men yuwinbin bilen meslihet qiliship <维吾尔> Dep yazayli diyishken iduq, olkilik hokumetning yighinigha sunup maqollanghandin kéyin uyghurlarning namining resimi yazma shekli qilinghanidi. Shuningdin itibaren u bara-bara keng qollinildi» dep yazidu. «维吾» bolsa méni himaye qil dégen menini bilduridu. Bu nam ene shundaq otturigha chushidu. Qurultay mezgilide milletlerning namini özgertish bolghan. Burhan Shehidining eslimisige asaslanghanda «bulut» ornigha «qirghiz» «nughay» ornigha «tatar» békitilgen. «Junggo» atalmisini «xitay» dep terjime qilmay ahang boyiche atashmu békitilgen, taki 1949- yilighiche xenzu nami ornigha «xitay» dégen nam qollinilghan.
Xulase qilghanda Uyghur nami kéyin digendimu miladiyidin töt esir ilgiriki dewrdinmu burun barliqqa kelgen bolup köp hallarda siyasiy atalghu, dölet nami süpitide qollinilghan, intayin az sandiki chaghlarda qebile nami bolupmu qobul qilinghan. Ilgiri kéyin bolup orxon Uyghur xanliqining hemde Uyghur élining nami bolghan. Texminen miladiye 1350- yilliri etrapida ishlitilishtin qalghan. Miladiye 1921- yili 6- mayda tashkentte ziyaliylar qurultiyida uyghurshunas maluwning teshebbusi bilen qarar qobul qilinip shinjangdiki we ottura asiyadiki qismen ahalining nami süpitide békitilgen, 1924- yili sowét ittipaqidiki nopus tekshürüshtin bashlap qobul qilinghan, qollinishqa bashlighan. Shinjangda bolsa shéng shisey mustebit hakimiyiti qurulghandin kéyin sowét ittipaqi meslihetchilirining körsetmisi boyiche qobul qilinip 2- qétimliq awam xelq qurultiyida (1934- yili) qanunlashturup qobul qilinghan hemde keng teshwiq qilinghan. Bu nam némishqa shunche tézla omumliship kétidu? Sewebi éniqki nurghunlighan sowét meslihetchiliri shinjangda xizmet qilghandin bashqa nurghunlighan yashlar sowét ittipaqida bilim alghan. Ularning terbiyisini qobul qilghan, yene kélip «Uyghur» nami qedimki yazma yadikarliqlarda körülgini üchün nahayiti tézla qobul qilinip omumlashqan, eyni chaghda sowét ittipaqi we shinjang ölkilik hökümetning qanuni wasite bilen qararlashturushmu rol oynighan.
Uyghurshunasliqning tereqqiy qilishi bilen nahayiti köp mesililer hel boldi, emma asasliqi ikki xil ajizliqqa yol qoyuldi, ulardin biri Uyghur milliti bilen Uyghur namini tengleshtürüp uyghurlarning pütkül tarixini Uyghur namlanghan ashu gewdisinila izdesh. Yene bir ajizliq uyghurlarning tarixiy yazma yadikarliqlarni asasi süpitide paydilanmasliqta körülidu. Bu xil ajizliqlar Uyghur alimlarning üzlüksiz yétiship chiqishigha egiship özgergüsi.
Paydilinish menbeliri:
* Mehmud Qeshqiri «türkiy tillar diwani» shinjang xelq neshriyati 1980- yil uyghurche neshri 1- tom 151-, 152-betler.
* «Oghuzname» Milletler Neshriyati uyghurche neshri 1980- yil 30- bet.
* Molla nimetulla mojizi «tewarixi musqiyyun» uyghurche Milletler Neshriyati 1982- yil 26- bet.
* Lyu yitang «Uyghur tetqiqati» 1977- yil teywen xenzuche neshri 11- , 27- bet.
* Zordun Sabir «yawropagha seper», «tarim» 1988- yil 5- san 106- bet.
* «Uyghurlarning qisqiche tarixi» shinjang xelq neshriyati 1989- yil uyghurche neshri 92- bet.
* Yuüsüp xas hajip «qutadghubilik» Milletler Neshriyati 1984- yil uyghurche neshri 92- bet.
* «Tarim» zhurnili 1986- yili 2- san, turklog israpil yusup teyyarlighan maqalige qarang.
* «Junggodiki milletler tarixi» Milletler Neshriyati 1990- yili xenzuche neshri 2- qisim 63- bet.
* Gratin «uyghurlarning kélip chiqishi» namliq maqaliside keltürgen neqil ««shinjang ijtimaiy penler axbarati» 1992- yil 5- san 14- bet, 11- bet.
* «Qeshqer pédagogika instituti ilmiy zhurnili» uyghurche 1993- yil 4- san 71-, 75- betler.
* Burhan Shehidi «shinjangning 50 yili» we «shinjang tarixiy matériyalliri» uyghurche 28- toplamgha qarang.
Eskertish: bu eser 2010-yilidin burun yézilghan eser bolup, uyghurche munberler taqilip qilishtin burun «uyghurlar tori» da arxiplashturulghan. Bu eserde muhajirettiki ewladlirimizning oqup paydilinishigha erziydighan muhim mezmunlar bolghachqa «Uyghur munbiri» teripidin tüzitilip qayta élan qilindi.
